Έχεις μια λαμπερή πορεία και κατάφερες να εδραιωθείς σαν ένας ταλαντούχος αρχιτέκτονας που μας εκπλήσσει ευχάριστα με τους χώρους που δημιουργείς. Ποια θεωρείς τα πιο καίρια και σημαντικά σου βήματα σ’ αυτή την γοητευτική διαδρομή;
Το «λαμπερή πορεία» είναι μεγάλη κουβέντα. Νομίζω ότι στην αρχιτεκτονική, η επιτυχία όπως την αντιλαμβάνεται συνήθως η κοινωνία οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην τύχη, στις γνωριμίες και στις ευκαιρίες. Για τους περισσότερους ανθρώπους είναι δύσκολο να αποκτήσουν πρόσβαση σε αναθέσεις έργων, και δεν πρέπει να το ξεχνάμε ούτε να θεωρούμε ότι είμαστε ανώτεροι από κανέναν. Οι σπουδές στην EPFL, η δουλειά στην OMA ή στο γραφείο του David Chipperfield είναι διαμορφωτικές εμπειρίες, αλλά τελικά δεν είναι αυτό που μου φάνηκε καθοριστικό, γιατί δεν αποτέλεσαν σημεία καμπής.
Για μένα, το πιο καθοριστικό ήταν ότι έμαθα να σκέφτομαι μόνος μου, κυρίως μέσα από τη γραφή εδώ και λίγο περισσότερο από δέκα χρόνια. Η γραφή μού επέτρεψε σταδιακά να βάλω σε τάξη τις διαισθήσεις που διαπερνούσαν την πρακτική μου. Γιατί όταν γράφεις δεν μπορείς να ξεφύγεις και να κάνεις χειρονομίες για να κρύψεις την έλλειψη σαφήνειας. Καταλήγεις λοιπόν να θέτεις τις σωστές ερωτήσεις και να μαθαίνεις να τις απαντάς με αυθεντικότητα. Και αν, ευτυχώς, είσαι ειλικρινής με τον εαυτό σου, καταλήγεις ακόμη και να κάνεις αρχιτεκτονική για τους σωστούς λόγους, και όχι απλώς για να σε βλέπουν και να σε αναγνωρίζουν. Εκεί είναι που γίνεται πραγματικά μια ισχυρή και όμορφη πειθαρχία.
Στην ίδια λογική, η διδασκαλία στην ENSA Paris-Val de Seine για τρία χρόνια ήταν επίσης σημαντική, γιατί η διδασκαλία σε αναγκάζει να διατυπώνεις καθαρά τις σκέψεις σου. Ύστερα, το να κατασκευάσω τα πρώτα μου έργα άλλαξε προφανώς τα πάντα: ο ίδιος ο τρόπος λειτουργίας του κόσμου κάνει εξαιρετικά δύσκολη τη δημιουργία καλής αρχιτεκτονικής. Είναι ένας πραγματικός, διαρκής αγώνας ενάντια στον παραλογισμό.
Ποια είναι η φιλοσοφία στον τρόπο που αντιμετωπίζεις έναν χώρο, πως νοιώθεις ότι εξελίσσεται ο σχεδιασμός σου και πως εσύ o ίδιoς μέσα από τη διαδικασία αυτή
Μου αρέσει να ορίζω την αρχιτεκτονική ως τη μόνιμη σκηνή ενός άγνωστου σεναρίου. Χτίζουμε κάτι που θα παραμείνει για σχετικά μεγάλο χρονικό διάστημα, για να υποδεχθεί μια ζωή που δεν μπορούμε να προβλέψουμε. Η δουλειά του αρχιτέκτονα λοιπόν συνίσταται λιγότερο στο να καθορίζει τη ζωή και περισσότερο στο να δημιουργεί τις συνθήκες ώστε αυτή να μπορεί να συμβεί. Δεν σχεδιάζω αντικείμενα, σχεδιάζω κενά — ένα σιωπηλό πλαίσιο που υποδέχεται τη ζωή χωρίς να της υπαγορεύει τον νόμο του. Προσεγγίζω κάθε χώρο αναζητώντας την ουσία του, αυτό που πραγματικά αξίζει να υλοποιηθεί.
Με τον χρόνο, νομίζω ότι επιδιώκω όλο και λιγότερο να παράγω μια θεαματική ή άμεσα αναγνωρίσιμη ιδέα. Προσπαθώ περισσότερο να κατανοήσω σε βάθος αυτό που ήδη υπάρχει: τον τόπο, το κλίμα, την ύλη, την κατασκευή, τις χρήσεις, αλλά και πράγματα πολύ λιγότερο μετρήσιμα, όπως μια ατμόσφαιρα ή μια αίσθηση. Η αρχιτεκτονική μου μάλλον εξελίσσεται προς περισσότερη σιωπή και περισσότερη εμπιστοσύνη σε απλές χειρονομίες.
Και εγώ ο ίδιος εξελίσσομαι πιθανότατα με τον ίδιο τρόπο. Αποδέχομαι περισσότερο ότι μια σωστή απόφαση δεν είναι πάντοτε άμεσα εξηγήσιμη. Υπάρχει μια στιγμή όπου, αφού έχεις μελετήσει επί μακρόν ένα πρόβλημα, η λογική και η αισθητηριακή εμπειρία συμπυκνώνονται σε μια μορφή φωτισμένης διαίσθησης.
Yπάρχει κάποια μεθοδολογία στον τρόπο που διαμορφώνεται ένα νέο project και πόσο εύκολο είναι να παρθούν οι αποφάσεις στη διαδικασία σχεδιασμού
Ξεκινώ πάντα από μια ερώτηση: τι είναι πραγματικά αυτό το πράγμα, εδώ και τώρα; Ανακατεύω τα πάντα — χρήσεις, τόπο, ύλη, μεταφυσική — μέχρι να αναδυθεί κάτι που μοιάζει αυτονόητο. Όχι, η λήψη αποφάσεων δεν είναι πάντα εύκολη: κάθε επιλογή κλείνει κάποιες δυνατότητες, και μερικές φορές αυτό είναι ακόμη και επώδυνο.
Ως υπέρμαχος της αφαίρεσης και της λιτότητας δημιουργείς χώρους όπου τα υλικά αναδεικνύουν τον σχεδιασμό και η αρχιτεκτονική γίνεται ο κυρίαρχος του παιχνιδιού. Ποια στοιχεία κάνουν ένα αρχιτεκτόνημα μοναδικό
Η αντιστοιχία με το πραγματικό. Μια αρχιτεκτονική είναι μοναδική όταν η μορφή και το περιεχόμενό της γίνονται ένα — όταν έχει διερευνήσει επίπονα το είναι της ώστε να εκφράζει μόνο τη δική της ουσία και να απορρίπτει όλα τα υπόλοιπα, όπως συμβαίνει σε έναν γοτθικό καθεδρικό, όπου κάθε σημείο μοιάζει να λέει ένα και το αυτό πράγμα.
Αυτό απαιτεί να ξύσει κανείς την ιζηματογενή κρούστα των συνηθειών, να ξαναβρεί το αληθινό και το συγκινητικό μέσα στο κοινότοπο. Τα υλικά αφήνονται στην αλήθεια τους — η πέτρα παραμένει πέτρα, το σκυρόδεμα αποδέχεται το ίχνος της χύτευσής του, το καθένα χρησιμοποιείται με τον σωστό τρόπο· το φως γίνεται το μόνο στολίδι, η φύση η μόνη διακόσμηση· το κενό, σχεδιασμένο με φροντίδα, επιτρέπει τα περισσότερα και εμποδίζει τα λιγότερα.
Μια τέτοια αρχιτεκτονική δεν μιλά υπερβολικά: είναι μια απαλή μελωδία που δεν μας υποχρεώνει να την ακούσουμε. Και παραδόξως, στοχεύοντας στο ιδιαίτερο αγγίζουμε το καθολικό. Δεν είναι η εφεύρεση που κάνει κάτι μοναδικό, αλλά η ορθότητα.
Η συγκεκριμένη κατοικία στη Σίφνο έχει αυτή την αφοπλιστική ειλικρίνεια με τα εντελώς απαραίτητα κι έναν διάλογο με τα υλικά της φύσης. Μίλησέ μας για τη φιλοσοφία σχεδιασμού και πως επιτεύχθηκε η απόλυτη ένταξη στο περιβάλλον της
Η κατοικία αντικαθιστά έναν υπάρχοντα τοίχο αντιστήριξης και βυθίζεται στις αγροτικές αναβαθμίδες, πίσω από την πέτρα και το χώμα. Από μακριά σχεδόν δεν διακρίνεται τίποτα — μόνο η παλιά στάνη παραμένει ορατή· το υπόλοιπο συνεχίζει το τοπίο αντί να αντιτίθεται σε αυτό. Όλα απορρέουν από αυτή τη λογική. Το χώμα της εκσκαφής επαναχρησιμοποιείται επί τόπου, για την ανακατασκευή των αναβαθμίδων και για τη δημιουργία μιας παχιάς, μονωτικής στέγης. Η τοπική πέτρα και η θερμική αδράνεια του σκυροδέματος διατηρούν τη δροσιά της νύχτας, τα αίθρια δημιουργούν κυκλοφορία του αέρα και το βάθος των όψεων προστατεύει από τον ήλιο. Η ένταξη δεν είναι επένδυση: είναι δομική, κλιματική, σχεδόν γεωλογική. Η αρχιτεκτονική δεν κυριαρχεί στο τοπίο — εντείνει την εμπειρία του.
Ποια είναι τα συστατικά που την κάνουν τόσο ιδιαίτερη και αυθεντικά γοητευτική
Το γαλήνιο θέαμα της φύσης, που εκεί είναι ιδιαίτερα έντονο, και το μυστήριο. Κατεβαίνει κανείς κάτω από τη γη, αφήνει πίσω του το εκτυφλωτικό φως των Κυκλάδων, και ο χώρος δεν αποκαλύπτεται ποτέ μονομιάς: ξετυλίγεται μέσα από μια ακολουθία λίθινων όγκων που θυμίζουν λατομείο, περασμάτων, αιθρίων και κυκλικών ανοιγμάτων. Το βλέμμα αναζητά διαρκώς τι κρύβεται πίσω από τον επόμενο όγκο — όλα παραμένουν κάπως τυλιγμένα στο μυστήριο, σε αναστολή. Μια δεξαμενή νερού αντανακλά τις ακτίνες του ήλιου στην οροφή, κλαδιά ελιάς κινούνται στον αέρα, τα φώτα αλλάζουν από ώρα σε ώρα. Από αυτούς τους μυστηριώδεις και προστατευτικούς χώρους μπορεί κανείς να παρατηρεί τη θάλασσα να αλλάζει καθ’ όλη τη διάρκεια της ημέρας.
Τι αγαπάς περισσότερο να κάνεις και τι σου έχει προσφέρει η εμπειρία και η ωριμότητα στη δουλειά σου
Αγαπώ τη στιγμή που αρχίζει να διαφαίνεται μια ασαφής βεβαιότητα και τη γυρίζουμε από όλες τις πλευρές μέχρι να γίνει προφανής. Η ωριμότητα μού έμαθε κυρίως να αφαιρώ και να κάνω τα πράγματα για τους σωστούς λόγους: λιγότερες χειρονομίες, λιγότερο εγώ.
Είναι οι νέες τεχνολογίες ένα σημαντικό εργαλείο στη δουλειά σου και τι είδους παγίδες υπάρχουν
Εργαλείο, ναι, αλλά όχι κινητήρια δύναμη. Η παγίδα είναι η αποσωμάτωση: να κρίνουμε την αρχιτεκτονική σαν εικόνα, σαν μια φωτογραφική οπτική γωνία, ενώ ένας τόπος δεν συλλαμβάνεται — βιώνεται, μας επιτρέπει να υπάρξουμε. Και στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, το ίχνος της υποκειμενικής επιλογής, της πάλης του σχεδιαστή, γίνεται πολύτιμο. Είναι το ίχνος του ζωντανού.
Ποιο είναι το αγαπημένο σου project και ποιο θα ήταν ένα dream project για σένα
Νομίζω ότι το Within the Earth είναι η πιο ολοκληρωμένη δουλειά μου μέχρι σήμερα. Ειλικρινά, μου αρέσουν πραγματικά όλα τα είδη έργων· μου αρέσει να μην παραμένω εξειδικευμένος σε έναν συγκεκριμένο τύπο έργου. Τα έργα των ονείρων μου είναι κυρίως τόποι σιωπής και περισυλλογής — χώροι που απλώς βοηθούν τους ανθρώπους να σκέφτονται, να βρίσκουν τη θέση τους στον κόσμο. Κάτι τέτοιο είναι δυνατό με πολλά είδη έργων, όταν υπάρχει η πρόθεση. Από την άλλη, εξακολουθώ να θέλω πολύ να σχεδιάσω λουτρά, και ακόμη περισσότερο, παραδόξως, ένα νεκροταφείο…
Ποια είναι η σύνδεσή σου με την Ελλάδα και τι κρατάς στην καρδιά σου περισσότερο
Η Ελλάδα, για μένα, είναι οι ρίζες μου από την πλευρά του πατέρα μου, οι παππούδες μου όταν ήμουν μικρός. Είναι η σιωπή των προαστίων της Αθήνας την ώρα της μεσημεριανής σιέστας και η θάλασσα στις Κυκλάδες. Έχω περάσει πολύ χρόνο στη Σίφνο, τόσο το καλοκαίρι όσο και για μήνες εκτός εποχής, όταν είναι ήσυχα, πράσινα και πραγματικά υπέροχα. Ο ρυθμός των νησιών είναι μαγικός όταν τελειώνει το καλοκαίρι· υπάρχει χρόνος για να κάνεις πράγματα, υπάρχει σιωπή για να ακούσεις, υπάρχουν υπέροχα φώτα πάνω στη θάλασσα και, κυρίως, υπάρχουν λιγότεροι επιφανειακοί περισπασμοί απ’ ό,τι στην πόλη. Αυτό που αγαπώ περισσότερο στην Ελλάδα είναι να περνώ ώρες μέσα στο νερό κάνοντας καταδύσεις, ακόμη και τον χειμώνα. Ένα άλλο πράγμα που μου έρχεται στο μυαλό είναι η γλυκιά αίσθηση ότι σε προστατεύει το βλέμμα της Ακρόπολης στην Αθήνα. Και βέβαια, για έναν αρχιτέκτονα… η διαρκής παρουσία των ερειπίων.
Πόσο διαφορετικός είναι ο τρόπος σχεδιασμού όταν πρόκειται για ένα ελληνικό project
Το κλίμα και η ύλη καθορίζουν τα πάντα. Στις Κυκλάδες, η ξηρασία και ο άνεμος επιβάλλουν μια αρχιτεκτονική που προστατεύει, και η πέτρα είναι πανταχού παρούσα.
Υπάρχει και κάτι ακόμη που διαφέρει πολύ. Στα νησιά, οι κυματιστές πλαγιές και η απουσία μεγάλων δέντρων εκθέτουν τα πάντα στο βλέμμα. Αυτό αναδεικνύει την ευθραυστότητα της φύσης και του τοπίου. Μόλις χτίσεις κάτι, γίνεται πολύ έντονα ορατό· συνειδητοποιείς γρήγορα τον αντίκτυπό σου, και αυτό σε ωθεί φυσικά να δουλεύεις με φροντίδα και αυτοσυγκράτηση.
Τρία μέρη που αγαπάς να επιστρέφεις και γιατί
Σε κάποιους υπέροχους βράχους που δεσπόζουν πάνω από τη θάλασσα κοντά στον Φάρο, όπου βρίσκομαι ξαφνικά απέναντι στη θάλασσα, ενώ ταυτόχρονα είμαι απόλυτα προστατευμένος από τον ήλιο και τον άνεμο. Είναι θαυμάσια ήσυχα και διαλογιστικά σε κάθε εποχή.
Το Πάνθεον της Ρώμης, για το oculus του που είναι ανοιχτό στον άνεμο, στη βροχή και στο φως. Παραμένει για μένα ένα σχεδόν τέλειο παράδειγμα της ικανότητας της αρχιτεκτονικής να είναι εξαιρετικά απλή και ταυτόχρονα ανεξάντλητη: ένα κενό, και τα στοιχεία που αλλάζουν διαρκώς.
Και το τρίτο μέρος θα ήταν τα μονοπάτια του Πικιώνη κάτω από την Ακρόπολη, που προσφέρουν έναν υπέροχο περίπατο, όπου είναι ορατή η ιζηματογένεση τόσων πολλών στρωμάτων ιστορίας. Το καθένα από αυτά μου ξαναδίνει την αίσθηση του «εδώ και τώρα».
Έχεις σχεδιάσει κάποια αντικείμενα ή custom made έπιπλα για συγκεκριμένους χώρους
Ναι, όταν το απαιτεί ο τόπος. Στη Σίφνο, στο Within the Earth, τα ξυλουργικά και τα έπιπλα από δρυ σχεδιάστηκαν ειδικά για το κτίριο — μια οικεία και ζεστή στρώση μέσα σε ένα μονολιθικό εσωτερικό. Το custom made επεκτείνει την ουσία του έργου μέχρι το αντικείμενο· διαφορετικά, η συνοχή ραγίζει. Σε άλλα έργα έχω φτάσει μέχρι και να σχεδιάσω τα κεραμικά του χώρου, τα οποία κατασκευάστηκαν στη συνέχεια από πολύ καλούς ντόπιους αγγειοπλάστες.
Πρέπει όμως να αφήνουμε χώρο και για τα μελλοντικά αντικείμενα και για τη ζωή των κατοίκων. Ένα σπίτι σχεδιασμένο ολόκληρο μέχρι και το τελευταίο ποτήρι μπορεί γρήγορα να μετατραπεί σε ένα νεκρό έργο.
Δώσε μας τον δικό σου ορισμό για την ομορφιά
Το ωραίο είναι να αισθάνεσαι το είναι. Είναι η αποκάλυψη του νοήματος, η γιορτή αυτού που υπάρχει — κάτι φτιαγμένο με πρόθεση και ορθότητα, σε αντιστοιχία με το πραγματικό. Είναι επίσης η αγάπη που τρέφουμε για την πατίνα, για τη φθορά, ως το σιωπηλό ίχνος του χρόνου, ακριβώς επειδή το να είσαι σε κάνει να αισθάνεσαι το είναι ακόμη πιο έντονα απ’ ό,τι συνήθως.
Στην αρχιτεκτονική, λοιπόν, η ομορφιά δεν είναι για μένα ένα αισθητικό στρώμα που προστίθεται σε ένα κτίριο. Η όμορφη αρχιτεκτονική είναι η σωστή αρχιτεκτονική, εκείνη που μοιάζει να βρίσκεται σε αντιστοιχία με το πραγματικό του οποίου αποτελεί μέρος. Όλα αυτά μπορεί να ακούγονται κρυπτικά την πρώτη φορά, αλλά με τον χρόνο γίνονται για μένα όλο και περισσότερο αυτονόητα.
Τι θεωρείς αυθεντικό στις μέρες μας;
Αυτό που έχει σημασία είναι η σχέση ανάμεσα σε αυτό που ένα πράγμα είναι και σε αυτό που προσποιείται ότι είναι. Μια αυθεντική αρχιτεκτονική δεν προσπαθεί τεχνητά να φαίνεται διαφορετική, παραδοσιακή, καινοτόμα ή οικολογική. Ξεκινά από την πραγματική της κατάσταση και αναλαμβάνει τους λόγους που την παρήγαγαν. Επομένως, δεν είναι συνώνυμο της τραχύτητας ή του ρουστίκ.
Αυθεντικό είναι αυτό που δεν χρειάζεται να παίζει έναν ρόλο για να έχει παρουσία. Και η κατασκευή μπορεί να φέρει μέσα της την αυθεντικότητα με πολλούς τρόπους. Ένα υλικό που παραμένει πιστό στον εαυτό του, η ορατή χειρονομία ενός τεχνίτη στην πέτρα, μια γήρανση που γίνεται αποδεκτή αντί να κρύβεται. Σε έναν κόσμο λείων εικόνων και απαξίωσης, αυθεντικό είναι αυτό που αποδέχεται τον χρόνο, την αβεβαιότητα και την ατέλεια του πραγματικού.
Είναι επίσης ζήτημα στάσης του δημιουργού. Προσπαθώ να διακρίνω τι προέρχεται από μια πραγματική αναγκαιότητα του έργου και τι από τη δική μου επιθυμία να με δουν, να είμαι πρωτότυπος ή να αντιδρώ σε αυτό που κάνουν οι άλλοι. Το να είσαι αυθεντικός σημαίνει να δρας αντί να αντιδράς: να δημιουργείς από τη δική σου κατανόηση και πεποίθηση, αντί να ορίζεις τη δουλειά σου σε αντιπαράθεση με τους άλλους. Τώρα, σε κάθε έργο, αναρωτιέμαι: «Θα έκανα αυτό το έργο με αυτόν τον τρόπο αν κανείς δεν μπορούσε να ξέρει ότι ήταν δικό μου; Και αν ούτε εγώ ο ίδιος μπορούσα να ξέρω ότι το είχα κάνει;». Αν η απάντηση είναι όχι, υπάρχει πρόβλημα.