Ως πρόεδρος του Momus ηγείσαι μιας ομάδας που έχετε καταφέρει πολλά και θαυμαστά στην μέχρι τώρα πορεία σου στη θέση αυτή. Ποιες είναι για σαν οι πιο σημαντικές κατακτήσεις του Μουσείου σ’ αυτή τη διαδρομή και πως έχεις βιώσει αυτή την τεράστια αλλαγή και ενεργή εξωστρέφεια του Μουσείου σε σχέση με την πόλη της Θεσσαλονίκης και τα κοινά της
Πράγματι, έχουμε καταφέρει πάρα πολλά. Μεγάλες επιτυχίες, αλλά και πολλές μικρές, αόρατες για τους περισσότερους, καθημερινές κατακτήσεις που μας κάνουν καλύτερους και μας δίνουν ουσιαστική, επιδραστική παρουσία στην πόλη.
Καταφέραμε όλο και περισσότεροι αναγνωρίζουν το όνομα MOMUS, αλλάζουμε την καθημερινότητα της πόλης, έχουμε καλύτερο περιβάλλον εργασίας, είμαστε ένας ανοιχτός οργανισμός. Ανοιχτός όμως με πολύ αυστηρά κριτήρια. Σε πολλά επίπεδα η πόλη λειτουργεί με βάση τοπικά δίκτυα. Εμείς θέλουμε να λειτουργούμε με μοναδικό κριτήριο την αριστεία.
Δεν θα σταθώ λοιπόν στις μεγάλες εκθέσεις που φέραμε ή στην ίδρυση του MOMUS Air στο αεροδρόμιο «Μακεδονία». Θα αναφερθώ μόνο στο πιο πρόσφατο και μεγαλύτερο, αυτό που άλλαξε την πόλη και ταυτόχρονα το μέλλον του MOMUS, την απόφαση του Υπουργείου Πολιτισμού να μας αναθέσει την καθημερινή λειτουργία και το καλλιτεχνικό πρόγραμμα του τεμένους Χαμζά Μπέη. Δεν υπάρχει μεγαλύτερη έμπρακτη δήλωση εμπιστοσύνης.
Το μνημείο Αλκαζάρ δόθηκε επιτέλους στην πόλη, είναι ένα αληθινό αριστούργημα, αναστηλωμένο με υποδειγματικό τρόπο και λειτουργεί πλέον στην ομπρέλα του Momus. Είναι τολμηρό να θεωρηθεί το 6ο μουσείο Momus και πως είναι αλήθεια να συμμετέχει το μουσείο διατηρώντας έναν τόσο καίριο ρόλο σε ένα τόσο σημαντικό για την πόλη επίτευγμα
Πράγματι, επιτέλους! Επιτέλους ομορφαίνει όλη η Εγνατία, μαζί με το Μπέη Χαμάμ και τους σταθμούς του μετρό. Επιτέλους έχουμε την ωριμότητα να αναδείξουμε τη μακραίωνη οθωμανική περίοδο της πόλης. Στο τέλος της ημέρας χρειαζόταν πολιτική απόφαση και αποφασιστικότητα. Ένα εμβληματικό μνημείο, εγκαταλελειμμένο για μισό αιώνα, αναστηλώθηκε υποδειγματικά από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης και παραδόθηκε στην πόλη σε μόλις δύο χρόνια.
Όπως σωστά λες, το αντιμετωπίζουμε ως το 6ο MOMUS, έναν χώρο που μπορεί να φιλοξενήσει εμβληματικές εκθέσεις και εκδηλώσεις. Η πρώτη έκθεση είναι ένα πρώτο βήμα, για να γνωρίσουμε τον χώρο, τις δυνατότητες και τις απαιτήσεις του. Είμαι βέβαιος ότι θα προσφέρουμε εξαιρετικές εμπειρίες. Στόχος μας είναι να φιλοξενούνται και μουσικές εκδηλώσεις, ίσως στο πλαίσιο ενός καλοκαιρινού φεστιβάλ, στη λογική των παραστάσεων στο Ηρώδειο.
Ποιες είναι οι υψηλές προσδοκίες για το συγκεκριμένο μνημείο
Το εντυπωσιακό είναι ότι, μέχρι να παραδοθεί, το μνημείο απουσίαζε εντελώς από τη δημόσια συζήτηση. Κανείς, ή σχεδόν κανείς, δεν απαιτούσε την αναστήλωσή του, κανείς δεν το έβαζε στα έργα προτεραιότητας. Μόνο ελάχιστοι ασχολούνταν με την ιστορία του.
Όλα άλλαξαν στις 10 Οκτωβρίου, όταν παραδόθηκε λαμπερό, εντυπωσιακό, με την πατίνα μιας άλλης εποχής. Αγαπήθηκε αμέσως: 40.000 επισκέπτες τις δύο πρώτες εβδομάδες. Από την πρώτη στιγμή διεκδίκησε μια θέση ανάμεσα στους πιο αγαπημένους χώρους της πόλης. Ταυτόχρονα άλλαξε και την ταυτότητα του MOMUS, γιατί μας έδωσε μεγαλύτερη ορατότητα, μαζικότητα και επισκεψιμότητα και μας έφερε σε επαφή με νέα κοινά. Άλλαξε το στάτους μας.
Φυσικά οι απαιτήσεις είναι μεγάλες, και θα τις εκπληρώσουμε. Μαζί με την Εφορεία Αρχαιοτήτων θα διασφαλίσουμε ότι ο χώρος θα είναι διαρκώς επισκέψιμος, ότι οι επισκέπτες θα απολαμβάνουν υπηρεσίες υψηλών προδιαγραφών και ότι οι καλλιτεχνικές εμπειρίες θα αναβαθμίζονται σταδιακά.
Έχοντας ασχοληθεί ο ίδιος προσωπικά με το πολύχρονο και πολύπαθο παρελθόν του μνημείου τι είδους διηγήσεις ανακάλυψες και πόσο σε συνεπήρε η βαθιά και τόσο σημαντική στον χρόνο ιστορία του
Όταν μάθαμε ότι θα αναλάβουμε το μνημείο, είχα κι εγώ, όπως όλοι μας, ελάχιστη γνώση για την ιστορία του. Αναζήτησα πληροφορίες, αλλά αποδείχθηκε ότι το μνημείο ήταν πραγματικά μια μαύρη τρύπα. Οι πληροφορίες ήταν λίγες, συχνά ατεκμηρίωτες και σίγουρα αποσπασματικές.
Φόρεσα λοιπόν ξανά το καπέλο του ερευνητή, θυμίζοντας στον εαυτό μου την παλιά μου ιδιότητα, και ξεκίνησα μια έρευνα που με γέμισε απίθανες ιστορίες. Μίλησα με την Ισραηλιτική Κοινότητα, με τους απογόνους του τελευταίου ιδιοκτήτη, με επιστήμονες στο Παρίσι και την Κωνσταντινούπολη. Δεκάδες γοητευτικές ιστορίες άρχισαν να ξετυλίγονται, ιστορίες που ακολουθούν την ίδια την ιστορία της πόλης. Πώς θα μπορούσε να γίνει αλλιώς, άλλωστε, για ένα τζαμί που δέσποζε στην κεντρική αρτηρία της;
Ελπίζω ότι όσα ανακάλυψα θα αποτελέσουν το έναυσμα για μια εις βάθος έρευνα, όχι μόνο για το μνημείο αλλά και για άλλες περιόδους της ιστορίας της πόλης. Ήδη σχεδιάζουμε να καλέσουμε την άνοιξη τον διακεκριμένο οθωμανολόγο Heath Lowry να παρουσιάσει την ιστορία της ανέγερσης του τεμένους από τον Χαμζά Μπέη, δισέγγονο του Γαζή Εβρενός, και να παρουσιάσει την ιστορία της οικογένειας Εβρενός στην Θεσσαλονίκη.
Ύστερα από τις πολλές διαφορετικές χρήσεις και ιδιότητες του, ποια ιστορική περίοδος του μνημείου είχε για σένα το μεγαλύτερο ενδιαφέρον
Αυτό είναι καθαρά υποκειμενικό. Εμένα με συνεπήραν οι μεταμορφώσεις του μνημείου στις αρχές του 20ού αιώνα, που ακολούθησαν τις βίαιες αλλαγές που έζησε η πόλη. Μέσα σε λίγες δεκαετίες το τέμενος συνδέθηκε με τον εξόριστο σουλτάνο Αβδούλ Χαμίτ Β΄, την επανάσταση των Νεότουρκων, την απελευθέρωση της πόλης το 1912 και τις προσπάθειες εξελληνισμού της, τη Μικρασιατική Καταστροφή και τους πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στην πόλη. Τέλος, συνδέθηκε με τις διώξεις των Εβραίων και την αρπαγή των περιουσιών τους.
Είναι ένα μωσαϊκό ιστοριών, πολλές από τις οποίες συνδέονται μεταξύ τους. Είναι δίδαγμα για να γίνουμε καλύτεροι, να μην επαναλάβουμε τα ίδια λάθη, να αντισταθούμε στον φασισμό, να χτίσουμε γέφυρες φιλίας, να στηρίξουμε την ανάπτυξή μας στις στενές σχέσεις με τους γείτονές μας. Ποιος θέλει, άλλωστε, να ζει σε μια πολυκατοικία όπου κανείς δεν μιλάει με κανέναν, όπου ο γείτονας καλεί την αστυνομία μόλις κάνεις ένα πάρτι, όπου δεν έχεις μια πόρτα να χτυπήσεις όταν σου τελειώσουν τα λεμόνια; Ακούγεται αστείο, αλλά η Θεσσαλονίκη γνώρισε πολλές περιόδους ακμής, όταν λειτουργούσε ως ανοιχτό μητροπολιτικό κέντρο για όλη τη Βαλκανική, που προσέλκυε επενδύσεις και ανθρώπινο ταλέντο από την ευρύτερη περιοχή.
Είσαι ικανοποιημένος με την μορφή που πήρε σήμερα το Αλκαζάρ ύστερα από την αποκατάσταση του και ποια είναι τα μεγάλα σας σχέδια για αυτό
Η δουλειά της Εφορείας Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης και των υπηρεσιών του Υπουργείου Πολιτισμού είναι υποδειγματική. Έγιναν εξαιρετικές εργασίες υποδομής, καθώς το μνημείο είχε σοβαρότατα προβλήματα, που επιδεινώθηκαν με τα έργα του μετρό. Ταυτόχρονα αποκαλύφθηκε το πραγματικό μνημείο. Όχι ο κινηματογράφος με τις πρόχειρες κατασκευές που θυμούνται οι παλαιότεροι, αλλά το τέμενος που ίδρυσε ο Χαμζά Μπέης στη μνήμη της κόρης του, όπου η τελευταία προσευχή τελέστηκε το 1923.
Αποκαλύφθηκε ο υπέροχος χρωματικός διάκοσμος, ακόμη και χειρόγραφα μηνύματα που έγραφαν οι πιστοί στους τοίχους του τζαμιού. Η τεχνογνωσία των ανθρώπων που δούλεψαν στο έργο της αποκατάστασης είναι μοναδική.
Τα σχέδιά μας ξεκινούν ακριβώς από αυτό, να σεβαστούμε αυτό το αριστούργημα και να το γεμίσουμε ζωή, με εκθέσεις, μουσική και ανθρώπους.
Πως έχει ανταποκριθεί το κοινό μέχρι σήμερα
Το τέμενος Χαμζά Μπέη αποδείχθηκε το μνημείο που η πόλη δεν ήξερε ότι της έλειπε. Τις δύο πρώτες εβδομάδες, με ελεύθερη είσοδο, το επισκέφθηκαν 40.000 άνθρωποι, και η ροή συνεχίζεται εντυπωσιακά, με περίπου 500 επισκέπτες την ημέρα. Πιστεύω ότι το πρώτο πλήρες δωδεκάμηνο θα ξεπεράσει τους 150.000 επισκέπτες. Έτσι θα γίνει, μετά τον Λευκό Πύργο, ο πιο δημοφιλής χώρος της πόλης.
Περιμένω άλλωστε, ότι η επισκεψιμότητα θα αυξηθεί ακόμη περισσότερο όταν το μνημείο γίνει γνωστό στους επισκέπτες από την Τουρκία, καθώς είναι το πρώτο τέμενος που χτίστηκε στην πόλη μετά την οθωμανική κατάκτηση του 1430. Τους περιμένουμε. Η ηχητική ξενάγηση είναι ήδη διαθέσιμη στα ελληνικά, τα αγγλικά και τα τουρκικά.
Πόσο εύκολο θα είναι ο επισκέπτης να γνωρίσει την ιστορία του
Η ηχητική ξενάγηση είναι το πρώτο εργαλείο που είναι ήδη διαθέσιμο. Σκανάροντας έναν κωδικό QR, η εφαρμογή δίνει επίσης πρόσβαση σε φωτογραφίες και ιστορίες, τις οποίες θα εμπλουτίζουμε συνεχώς.
Επίσης, σύντομα ξεκινά και θα ανακοινωθεί πρόγραμμα ξεναγήσεων, ενώ ετοιμάζουμε μια σειρά ειδικών εκδόσεων για τις διαφορετικές φάσεις της ιστορίας του μνημείου, που θα διατίθενται στο πωλητήριο για όσους θέλουν να εντρυφήσουν.
Τέλος, θα οργανώσουμε επίσης μερικές λίγο διαφορετικές ξεναγήσεις, με εμένα ξεναγό. Θα προσπαθήσω να μεταδώσω το συναίσθημα που έζησα κάνοντας την έρευνα: τις πολιτικές ανατροπές, τις διαμάχες, ακόμη και τους έρωτες που συνδέονται με το μνημείο.
Διηγήσου μας μια όμορφη ιστορία
Θα σου πω την ιστορία του Μπενίκο Σεγούρα. Ο Μπενίκο Σεγούρα γεννήθηκε το 1900, σε μια εβραϊκή οικογένεια με 8 παιδιά, μια εποχή όπου οι Σεφαραδίτες εβραίοι ήταν πλειοψηφία στην πόλη. Το 1931 ο Σεγούρα με τον Ελλι Αττάς, ιδρύουν εταιρία για την αξιοποίηση του κινηματογράφου Αττικόν, ενώ το 1932 ανοίγουν το Αλκαζάρ.
Το φθινόπωρο του 1942, όπως και τόσοι άλλοι Εβραίοι της πόλης, ο επιχειρηματίας συνελήφθη από τους Γερμανούς και τον άφησαν ελεύθερο μόνο όταν δέχτηκε να παραδώσει τον κινηματογράφο σε μεσεγγυούχους που όρισε το γερμανικό γραφείο προπαγάνδας. Ήταν μια χαρακτηριστική στιγμή της μεγάλης αρπαγής της εβραϊκής περιουσίας της Θεσσαλονίκης. Τα συμβόλαια συντάχθηκαν, παρουσία του Μαξ Μέρτεν, συμβούλου της γερμανικής στρατιωτικής διοίκησης Θεσσαλονίκης–Αιγαίου, και ο κινηματογράφος νοικιάστηκε σε έναν πρόσφυγα από τις Σέρρες.
Ο Μπενίκο Σεγούρα, τουλάχιστον, επέζησε του Ολοκαυτώματος. Το 1937 είχε παντρευτεί μια ορθόδοξη χριστιανή, και εκχριστιανίστηκε γεγονός που αποδείχθηκε σωτήριο. Κρατήθηκε αρχικά στο στρατόπεδο «Παύλος Μελάς» και υπέστη τον τραυματικό εξευτελισμό της πλατείας Ελευθερίας, μαζί με περίπου 9.000 Εβραίους άνδρες ηλικίας 18 έως 45 ετών, γλίτωσε όμως τη μεταγωγή στο Άουσβιτς.
Μετά τον πόλεμο, όπως πολλοί επιζώντες Εβραίοι, προσέφυγε στη δικαιοσύνη για να ανακτήσει την περιουσία του. Δεν δικαιώθηκε, και αναγκάστηκε να εξαγοράσει τον κινηματογράφο για δεύτερη φορά και τον λειτούργησε ως το 1975. Το 1959, παρά τον προσηλυτισμό του, κατέθεσε ως Εβραίος μάρτυρας στο Ειδικό Δικαστήριο Εγκληματιών Πολέμου στην Αθήνα, στη δίκη του διαβόητου Μαξ Μέρτεν, που κατηγορήθηκε για εγκλήματα πολέμου. Άλλωστε, ο Σεγούρα έχασε στο ολοκαύτωμα 42 στενούς συγγενείς του, συμπεριλαμβανομένων και των 7 αδερφών του.
Είναι η αυθεντικότητα μια σταθερή και αξεπέραστη αξία στις μέρες μας
Σε έναν κόσμο που αλλάζει ταχύτατα, όπου ο ένας αντιγράφει τον άλλον και πλημμυρίζουμε από προϊόντα τεχνητής νοημοσύνης, η αυθεντικότητα είναι πράγματι μια σταθερή και αξεπέραστη αξία. Το τέμενος Χαμζά Μπέη είναι ο καλύτερος ορισμός της. Ένα μοναδικό μνημείο, με ιστορίες αιώνων δεν αντιγράφεται. Αυτό ακριβώς είναι που ήρθαν να δουν οι πρώτοι 40.000 επισκέπτες.
