Mαρία, μίλησέ μας για τα σημαντικότερα σημεία της διαδρομής σου. Ποια βήματα σε έφεραν εδώ που βρίσκεσαι σήμερα;
Η διαδρομή μου ξεκίνησε από την επιστήμη. Σπούδασα χημεία στο King’s College του Λονδίνου και στη συνέχεια έκανα μεταπτυχιακό στο drug discovery. Ήταν χρόνια πειθαρχίας, παρατήρησης και υπομονής, με πολλές ώρες σε εργαστήρια. Και όμως, όταν γύριζα στο σπίτι, σχεδόν κάθε μέρα ζωγράφιζα.
Η απόφαση να ασχοληθώ επαγγελματικά με την τέχνη με οδήγησε αρχικά στην Αθήνα, όπου έκανα την πρώτη μου ατομική έκθεση. Μετά ήρθε η Νέα Υόρκη. Στο School of Visual Arts γνώρισα καλλιτέχνες που επηρέασαν ουσιαστικά τον τρόπο που δουλεύω μέχρι σήμερα, ανθρώπους που με έμαθαν να εμπιστεύομαι τη διαδικασία περισσότερο από το αποτέλεσμα. Εκεί άρχισα να πειραματίζομαι συστηματικά με την ύλη: γύψο, ύφασμα, ευρεθέντα αντικείμενα, χρώμα. Και εκεί συνειδητοποίησα ότι η Χημεία δεν είχε μείνει πίσω στο Λονδίνο. Την ειχα μαζί μου, όχι ως θεωρία, αλλά ως τρόπος να κοιτάζω και να παρατηρώ.
Από τότε έχω εκθέσει στην Αμερική, στην Ευρώπη και στην Ιαπωνία, και κάθε έκθεση ήταν ένα διαφορετικό κεφάλαιο αυτής της ίδιας ιστορίας. Όσο προχωράω, τόσο πιο καθαρά βλέπω πώς συνομιλούν τα δύο μέρη της διαδρομής μου. Η επιστήμη μού έμαθε να ρωτάω πώς συμπεριφέρεται ένα υλικό και τι προκύπτει από τη μεταβολή του. Η τέχνη μού έδωσε την ελευθερία να αφήνω το υλικό να απαντά μόνο του, και συχνά να με ξαφνιάζει.
Πώς γεννήθηκε η πρώτη ιδέα να ασχοληθείς δημιουργικά με τη ζωγραφική και πώς διαμορφώθηκε με το πέρασμα του χρόνου;
Ζωγράφιζα από πολύ μικρή και θυμάμαι ότι, όπου κι αν βρισκόμουν, έβρισκα κάτι να φτιάξω με τα χέρια μου. Αν δεν υπήρχαν χαρτιά και χρώματα, αρκούσε μια χαρτοπετσέτα. Για μένα ήταν τόσο φυσικό όσο το να μιλάω, γι’ αυτό και άργησα να το δω ως κάτι που θα μπορούσε να γίνει επάγγελμα. Για πολλά χρόνια έμεινε μια προσωπική ανάγκη, που την κρατούσα ζωντανή δίπλα στις σπουδές και αργότερα δίπλα στη δουλειά μου.
Η στιγμή που άλλαξαν τα πράγματα ήταν ένα βράδυ στο Λονδίνο. Ξύπνησα γύρω στις τρεις το πρωί και άρχισα να ζωγραφίζω. Δεν σταμάτησα μέχρι να ξημερώσει. Όταν σήκωσα το βλέμμα μου και είδα τα έργα απλωμένα γύρω μου, κατάλαβα κάτι που μάλλον το ήξερα από καιρό. Όλο αυτό δεν ήταν κάτι που έκανα στον ελεύθερο χρόνο μου. Αυτό ήταν ο χρόνος μου, και ήθελα να του αφιερώσω πολύ περισσότερο από όσο του έδινα.
Εκείνη η απόφαση άλλαξε την καθημερινότητά μου και, με τον καιρό, άλλαξε και τον ίδιο τον τρόπο που δουλεύω. Ξεκίνησα από τη ζωγραφική, αλλά σιγά σιγά η ίδια η εργασία άνοιγε νέες ιδέες. Ένα υλικό με οδηγούσε σε ένα άλλο, μια επιφάνεια ζητούσε όγκο, ένας όγκος ζητούσε χώρο. Έτσι βρέθηκα να δουλεύω με γύψο, ύφασμα, ευρεθέντα αντικείμενα, ακόμη και με το ίδιο μου το σώμα, μέσα από performance. Μέχρι σήμερα ακολουθώ κάθε φορά τις δυνατότητες που μου δείχνει το ίδιο το έργο.
Με ποιον τρόπο θεωρείς ότι εξελίσσεται το έργο και η αισθητική σου;
Στα πρώτα μου έργα το χρώμα είχε τον πρώτο λόγο. Οι συνθέσεις ζούσαν πάνω στην επίπεδη επιφάνεια του καμβά και εκεί τελείωναν. Κάποια στιγμή όμως άρχισα να προσέχω κάτι άλλο: όχι τι απεικόνιζα, αλλά τι έκανε το ίδιο το υλικό όσο δούλευα. Πώς ο γύψος ζεσταίνεται και στερεοποιείται μέσα σε λίγα λεπτά. Πώς ένα ύφασμα κρατάει την πτύχωσή του σαν να θυμάται. Πώς μια επιφάνεια αλλάζει χαρακτήρα κάθε φορά που προσθέτω μια καινούργια στρώση. Από τη στιγμή που άρχισα να τα παρατηρώ, δεν μπορούσα πια να τα αγνοήσω.
Νομίζω ότι έτσι εξελίσσεται η αισθητική μου: όχι μέσα από αποφάσεις για το πώς θέλω να δείχνουν τα έργα, αλλά μέσα από το τι μου επιτρέπουν να δω τα υλικά. Στη νέα σειρά έργων δουλεύω με λάδι, ακρυλικό, ξηρές χρωστικές, γύψο, γυαλί, μετάξι, υλικά με εντελώς διαφορετικές ιδιότητες μεταξύ τους. Τα βάζω να συνυπάρχουν και παρακολουθώ πώς αντιδρούν το ένα στο άλλο.
Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι η στιγμή που μια μεταβολή αφήνει ορατό το ίχνος της. Μια ρωγμή, μια πτυχή, μια στρώση που δεν κάλυψε απόλυτα την προηγούμενη. Εκείνο το ίχνος συχνά αλλάζει την πορεία ολόκληρης της σύνθεσης, και εγώ το ακολουθώ. Αν κάτι έχει αλλάξει με τα χρόνια, είναι ότι έμαθα να το περιμένω.
Ποια νιώθεις πως είναι τα σημαντικότερα επιτεύγματά σου;
Η συμμετοχή μου στη Summer Exhibition της Royal Academy of Arts στο Λονδίνο είναι μια από τις στιγμές που ξεχωρίζουν. Το ίδιο και το γεγονός ότι η δουλειά μου έχει ταξιδέψει σε διαφορετικές χώρες και έχει σταθεί σε πολύ διαφορετικούς χώρους, από γκαλερί και μουσεία μέχρι δημόσιους χώρους.
Ιδιαίτερη θέση έχει επίσης για μένα η πρωτοβουλία Art Acts 4 All, μέσα από την οποία μπόρεσα να ενώσω τη δημιουργία με την υποστήριξη ανθρώπων που έχουν ανάγκη. Με ενδιαφέρει πολύ το γεγονός ότι μια καλλιτεχνική δραστηριότητα μπορεί να δημιουργήσει τις συνθήκες για μια ουσιαστική συνάντηση και ότι οι άνθρωποι ανταποκρίνονται σε αυτήν με τρόπους που συχνά με εκπλήσσουν.
Σκέφτομαι επίσης τη συγγραφή και τη μουσική, που εμφανίστηκαν σε διαφορετικές στιγμές της ζωής μου και μου επέτρεψαν να εκφράσω σκέψεις και συναισθήματα με άλλους τρόπους. Σε προσωπικό επίπεδο, η οικογένειά μου παραμένει το πιο σημαντικό κομμάτι όσων έχω δημιουργήσει.
Τι και ποιοι άνθρωποι δίπλα σου σε βοηθούν να προχωράς μπροστά;
Με βοηθάει πρώτα από όλα η ίδια η δουλειά μου. Το να μπαίνω στο ατελιέ μου κάθε μέρα, η ηρεμία που νιώθω εκεί, ο ήχος των πουλιών από το παράθυρο, και τα έργα μου να συνομιλούν μεταξύ τους, εκπέμποντας πότε την ανάγκη για συνέχεια και πότε για παύση. Με βοηθάει επίσης το διάβασμα, η επιστήμη, η μουσική, οι σημειώσεις που κρατάω και που συχνά γίνονται τα ίδια τα έργα. Είναι μικρά πράγματα, αλλά είναι αυτά που με κρατούν σε κίνηση.
Και μετά οι άνθρωποι. Η οικογένειά μου, που είναι η σταθερή βάση που μου επιτρέπει να πειραματίζομαι τόσο ελεύθερα. Καθώς και οι άνθρωποι με τους οποίους έχω συνεργαστεί σε διαφορετικές περιόδους.
Στη Νέα Υόρκη, για παράδειγμα, ο μέντοράς μου Gregory Coates, όπως και η μαθητεία δίπλα στον Donald Sheridan και τον Andrew Ginzel, υπήρξαν καθοριστικοί, γιατί βρέθηκα σε ένα περιβάλλον όπου μπορούσα να παρακολουθώ από κοντά διαφορετικές καλλιτεχνικές πρακτικές και να δοκιμάζω τις δικές μου ιδέες. Το να δοκιμάζω κάτι καινούργιο ήταν πολλές φορές μια πολύ έντονη ώθηση για μένα, κάτι δύσκολο, που με έβγαζε από τα όριά μου. Μαζί τους όμως το τολμούσα, και κάθε φορά με πήγαινε ένα βήμα παρακάτω.
Έχω κρατήσει ιδιαίτερα τη σημασία αυτής της καθημερινής ανταλλαγής. Μια ερώτηση που προκύπτει σε μια συζήτηση μπορεί να σε απασχολήσει για πολύ καιρό και τελικά να επηρεάσει τον τρόπο που εργάζεσαι. Με ενδιαφέρουν οι άνθρωποι που διατηρούν αυτή την περιέργεια και έχουν τη διάθεση να μοιράζονται όσα γνωρίζουν, γιατί μέσα από τέτοιες συναντήσεις συνεχίζω κι εγώ να μαθαίνω.
Τι ιστορίες διηγούνται τα έργα σου και τι θα ανακαλύψουμε στη νέα σου έκθεση;
Η έκθεση «Εσύ — θυμήσου με. Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο. Γη — στάσου ελεύθερη. Έμπνευσε. Φρόντισε.» στη Roma Gallery γεννήθηκε σταδιακά, από έναν κύκλο που επέστρεφε στα έργα μου ξανά και ξανά, άλλοτε ως πλανήτης, άλλοτε ως φεγγάρι, άλλοτε ως μαύρη τρύπα, άλλοτε ως σύμβολο της ισορροπίας ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Παράλληλα, μέσα από τις χειρόγραφες σημειώσεις μου, εμφανίζονταν λέξεις: «YOU», «Remember Me», «No Blue, No Green», «Earth», «Stand Free», «Inspire», «Care». Ήρθαν σε διαφορετικές στιγμές και αρχικά ακολουθούσαν ξεχωριστές κατευθύνσεις. Όταν όμως τα έργα άρχισαν να συγκεντρώνονται στο ατελιέ, είδα ότι διαβάζονταν μαζί, σαν τα αποσπάσματα ενός γράμματος που είχε γραφτεί σε διαφορετικές περιόδους.
Το γράμμα αυτό το γράφει η Γη. Αυτό νομίζω είναι το πρώτο που θα ανακαλύψει κανείς στην έκθεση: ότι η Γη εδώ δεν περιγράφεται, μιλάει. Και μιλάει μόνο σε προστακτική, με λίγες και κοφτές λέξεις. Η σκέψη αυτή συνδέθηκε με τις εικόνες της Γης από την αποστολή Artemis II, ιδιαίτερα με τη θέα του πλανήτη από την περιοχή της Σελήνης, που με έκανε να αναλογιστώ πώς αλλάζει η αντίληψή μας για κάτι τόσο οικείο όταν το παρατηρούμε από μεγάλη απόσταση. Από εκεί, η Γη είναι απλώς ένας κύκλος.
Στα έργα η Γη εμφανίζεται άλλοτε μέσα από το μπλε του ωκεανού και άλλοτε ως ένας κύκλος μέσα σε ένα εκτεταμένο χρωματικό πεδίο, ενώ οι λέξεις αποκτούν τη δική τους παρουσία πάνω στη ζωγραφική επιφάνεια. Στο έργο YOU, για παράδειγμα, το μεγάλο λευκό O διαβάζεται ως γράμμα, αλλά είναι και το σχήμα της Γης. Μέσα σε μία λέξη ο άνθρωπος και ο πλανήτης γίνονται ένα: το «εσύ» κουβαλάει ήδη μέσα του τη Γη. Στο Echo η επανάληψη του «REMEMBER ME» διακόπτεται από έναν μπλε κύκλο, αφήνοντας μέρος της φράσης ορατό. Οι λέξεις παραμένουν κατανεμημένες σε διαφορετικά έργα και ο επισκέπτης ανακαλύπτει τη μεταξύ τους σχέση καθώς κινείται στον χώρο, συνθέτοντας σιγά σιγά το γράμμα.
Το «Remember Me» το σκέφτομαι ως ένα αίτημα που απευθύνει η ίδια η Γη. Το «YOU» αφορά τον καθένα μας και μεταφέρει αυτό το αίτημα σε όποιον βρίσκεται μπροστά στο έργο. Και η έκθεση κλείνει με τη λέξη «Care». Είναι η λέξη με την οποία φεύγει κανείς.
Το έργο σου αποπνέει μια ξεχωριστή τρυφερότητα που συνδέεται με την παιδική ηλικία, ενώ μεταφέρει και μηνύματα για τη σχέση μας με το περιβάλλον. Πόσο έχει επηρεάσει η μητρότητα το έργο σου και ποιοι είναι οι στόχοι σου;
Η μητρότητα έχει επηρεάσει τη δουλειά μου με τρόπους που ξεκίνησαν από τις ίδιες τις συνθήκες της καθημερινότητάς μου. Στην πρώτη μου εγκυμοσύνη χρειάστηκε να απομακρυνθώ από ορισμένα υλικά και να περιορίσω τις κινήσεις που συνήθιζα όταν ζωγράφιζα στο πάτωμα. Στη δεύτερη, μέσα στην περίοδο της πανδημίας, άρχισα να δουλεύω περισσότερο με το μολύβι. Και μετά τη γέννηση του τρίτου μου παιδιού αισθάνθηκα έντονα την ανάγκη να γράφω και άρχισα να ασχολούμαι με ποιήματα. Την ίδια περίοδο γεννήθηκε η σειρά Pumping Bags. Με απασχόλησε πολύ το γεγονός ότι μια διαδικασία τόσο στενά δεμένη με τη θρέψη και τη φροντίδα στηρίζεται σε υλικά μιας χρήσης, σε πράγματα που πετάμε. Εκεί, νομίζω, συναντήθηκαν για πρώτη φορά μέσα μου η μητρότητα και η οικολογία.
Στη νέα μου δουλειά η σκέψη αυτή πήρε άλλη κλίμακα, μέσα από την ιδέα της Γης ως κοινού μας σπιτιού. Άρχισα να σκέφτομαι πολύ συγκεκριμένα πόσο άμεσα συνδέεται το ανθρώπινο σώμα με τον φυσικό κόσμο: το νερό και τα στοιχεία που μας αποτελούν είναι τα ίδια που υπάρχουν στο περιβάλλον από το οποίο εξαρτάται η ζωή μας. Φροντίζοντας ένα παιδί, φροντίζεις ήδη ένα κομμάτι του πλανήτη.
Γι’ αυτό η λέξη «Care» επανέρχεται στα νέα έργα, αλλά με ευρύτερο περιεχόμενο από πριν. Η φροντίδα παραμένει για μένα κάτι πολύ προσωπικό, κάτι που με απασχολεί κάθε μέρα, στο σπίτι και στο ατελιέ.
Έχοντας παρουσία σε εκθέσεις στο εξωτερικό, τι εισπράττεις από το διεθνές κοινό σε σχέση με το έργο σου και πόσο διαφορετικά είναι τα δεδομένα στην Ελλάδα;
Από τα χρόνια που έζησα στη Νέα Υόρκη θυμάμαι ιδιαίτερα τη συνήθεια να ανοίγουμε τα ατελιέ μας στο κοινό κάθε έναν ή δύο μήνες, κάτι που δημιουργούσε την ευκαιρία να γνωρίσουμε ανθρώπους και να συζητήσουμε για έργα που βρίσκονταν ακόμη σε εξέλιξη. Μου άρεσε αυτή η αμεσότητα, γιατί ο επισκέπτης μπορούσε να παρατηρήσει τα υλικά και τη διαδικασία της εργασίας και η συζήτηση ξεκινούσε πολλές φορές από μια πολύ συγκεκριμένη λεπτομέρεια. Στην Ελλάδα το ατελιέ μου είναι περισσότερο ένας προσωπικός χώρος συγκέντρωσης και αυτή η καθημερινή επαφή μού λείπει, γι’ αυτό προσπαθώ να δημιουργώ αντίστοιχες ευκαιρίες κατά τη διάρκεια των εκθέσεών μου. Η ανταπόκριση του κοινού έχει για μένα ιδιαίτερη σημασία όταν κάποιος στέκεται σε ένα στοιχείο του έργου που εγώ είχα προσεγγίσει διαφορετικά, καθώς αυτή η παρατήρηση μπορεί να ανοίξει μια καινούργια συζήτηση γύρω από τη ζωγραφική.
Τι σου έχει προσφέρει η εξωστρέφεια γενικότερα και πόσο επηρεάζει το έργο σου;
Θεωρώ τον εαυτό μου αρκετά εσωστρεφή και τον χρόνο που περνώ στο ατελιέ έχω επιλέξει να είναι μοναχικός. Χρειάζομαι την ησυχία για να συγκεντρωθώ, να παρατηρήσω ένα έργο, μια επιφάνεια, να φύγω από αυτό και να επιστρέψω πολλές φορές μέχρι να καταλάβω πώς θέλω να συνεχίσω.
Παράλληλα, η επαφή με διαφορετικούς ανθρώπους έχει επηρεάσει ουσιαστικά την πορεία μου. Μέσα από συνεργασίες, εκθέσεις και συλλογικές δράσεις βρέθηκα σε καταστάσεις που δεν θα είχα αναζητήσει μόνη μου, και εκεί ανακάλυψα άλλες δυνατότητες της δημιουργίας. Η εξωστρέφεια δεν είναι στοιχείο του χαρακτήρα μου, είναι όμως μια πόρτα που μαθαίνω κάθε φορά να ανοίγω.
Αυτό που κρατώ περισσότερο είναι η ανταλλαγή που προκύπτει όταν ένα έργο συναντά κάποιον που το παρατηρεί με τις δικές του εμπειρίες και το προσεγγίζει από μια κατεύθυνση που μπορεί να μην είχα προβλέψει.
Τι άλλο υπάρχει στα άμεσα σχέδιά σου;
Αυτή την περίοδο βρίσκομαι πολύ κοντά στα έργα της τρέχουσας έκθεσής μου στη Roma Gallery, καθώς η προετοιμασία της με έχει απασχολήσει για αρκετό καιρό.
Το επόμενο βήμα είναι το Λονδίνο, όπου συμμετέχω στην ομαδική έκθεση Cure³ με το έργο The Last Drop II (2026). Είναι μια σταγόνα από γυαλί που μάζεψα στην ακτή της Λέρου, λειασμένο από τη θάλασσα, με έναν βαθύ μπλε πυρήνα στο κέντρο και ένα ελάχιστο ίχνος χρυσού, μια αντανάκλαση. Όσο υπάρχει αντανάκλαση, υπάρχει ακόμη νερό, υπάρχει ακόμη ζωή. Με συγκινεί ιδιαίτερα ότι το έργο αυτό παρουσιάζεται σε μια έκθεση με τη λέξη «cure» στον τίτλο της, γιατί η φροντίδα και η ίαση έχουν την ίδια ρίζα. Αυτό είναι το νήμα που συνδέει την Αθήνα με το Λονδίνο αυτή τη στιγμή.
Παράλληλα συνεχίζω τις δράσεις του Art Acts 4 All, μια πρωτοβουλία που θα ήθελα μελλοντικά να διευρύνω, ώστε να απευθύνεται και σε άλλες ομάδες, όπως οι άνθρωποι της τρίτης ηλικίας, αλλά και να περιλαμβάνει περισσότερες ενέργειες για το περιβάλλον. Και η συγγραφή και η μουσική εξακολουθούν να είναι σημαντικό μέρος της δημιουργικής μου καθημερινότητας.
Με ποια αφορμή και έμπνευση κάνεις βήματα και εξελίσσεσαι στον τρόπο που δημιουργείς; Πες μας μια ιστορία.
Όταν πήγα στη Νέα Υόρκη, τα έργα μου ήταν κυρίως αφηρημένες συνθέσεις με έντονα χρώματα και σχετικά επίπεδες επιφάνειες. Η έμφαση για μένα ήταν στο χρώμα. Καθώς άρχισα να τα παρουσιάζω σε καθηγητές και ανθρώπους του χώρου της τέχνης, θυμάμαι ότι μου έθεταν επανειλημμένα το ερώτημα «Πού είναι η Χημεία μέσα στη ζωγραφική σου;». Είχα περάσει τόσα χρόνια μελετώντας τις ιδιότητες των υλικών και ξαφνικά άρχισα να σκέφτομαι πώς θα μπορούσα να αξιοποιήσω αυτή τη γνώση στο ατελιέ. Άρχισα να μαζεύω ό,τι έβρισκα γύρω μου στους δρόμους της Νέας Υόρκης, ακόμη και κομμάτια από αφίσες που είχαν ξεφτίσει από τη βροχή και τον ήλιο, και να παρατηρώ τι συνέβαινε όταν τα ενσωμάτωνα στον καμβά. Από εκεί ήρθε ο γύψος, το ύφασμα, τα ευρεθέντα αντικείμενα. Ο καμβάς έπαψε να είναι επιφάνεια και έγινε πεδίο, ένας χώρος όπου δημιουργώ τις συνθήκες για μια μεταβολή και μετά παρακολουθώ πώς εξελίσσεται, όπως θα έκανα σε ένα πείραμα. Εκείνη η ερώτηση δεν με άφησε ποτέ. Ακόμη και σήμερα, μπροστά σε ένα καινούργιο έργο, κάπου μέσα μου ακούγεται: «Πού είναι η Χημεία εδώ;».
Ποιες είναι οι αδιαπραγμάτευτες αξίες στο έργο σου;
Η ελευθερία είναι μια έννοια που με απασχολεί εδώ και πολλά χρόνια και επανέρχεται σε κάθε περίοδο της δουλειάς μου με διαφορετικό περιεχόμενο. Το 2017 ήταν το BedSheets, μια performance στην πλατεία Συντάγματος με ένα κρεβάτι και ένα σεντόνι που μεταμορφώθηκε σε 3D mapping στην πρόσοψη της Μεγάλης Βρεταννίας, για τον δυϊσμό της ελευθερίας. Το ερώτημα που έθετε ήταν αν είμαστε ελεύθεροι ή απλώς νομίζουμε πως είμαστε. Το 2021 η φράση «Stand Free» βγήκε στον δρόμο, στην Ερμού και στο αεροδρόμιο, σε μια εποχή που όλοι είχαμε ανάγκη να τη διαβάσουμε. Στα νέα έργα η ίδια φράση απευθύνεται στη Γη. Συνδέεται με τη σκέψη ότι η ανθρώπινη ελευθερία εξαρτάται και από τις συνθήκες μέσα στις οποίες ζούμε, από το νερό, τον αέρα, το χώμα. Δεν μπορείς να είσαι ελεύθερος σε έναν πλανήτη που δεν είναι.
Εξίσου σημαντική είναι για μένα η ειλικρίνεια της διαδικασίας. Θέλω μέσα σε κάθε έργο να αναγνωρίζω μια πραγματική αναζήτηση, ακόμη και όταν το αποτέλεσμα με οδηγεί μακριά από την αρχική μου ιδέα. Μαζί της πάει η περιέργεια και η διάθεση να συνεχίζω να μαθαίνω, γιατί ο πειραματισμός με τα υλικά με αναγκάζει συχνά να επανεξετάζω όσα θεωρούσα ήδη γνωστά.
Και η τρίτη είναι η φροντίδα. Είναι η λέξη με την οποία κλείνει η έκθεσή μου, «Care», και είναι ο λόγος που υπάρχει το Art Acts 4 All. Η φροντίδα για τον πλανήτη και η φροντίδα για τον άνθρωπο δίπλα μου είναι για μένα η ίδια πράξη.
Πώς εξελίχθηκε με τον χρόνο η φιλοσοφία σου για το design και τι θεωρείς ότι αποκτά ιδιαίτερη αξία σήμερα;
Αν το design είναι το να δίνεις μορφή σε μια πρόθεση ώστε να φτάσει σε κάποιον, τότε η δική μου φιλοσοφία πήγε από το πολύ στο λίγο. Στα πρώτα μου έργα ήθελα να χωρέσουν τα πάντα: χρώμα, κίνηση, πυκνές συνθέσεις. Μετά ήρθε η ύλη, ο γύψος, το ύφασμα, τα ευρεθέντα υλικά, και η επιφάνεια απέκτησε βάθος και βάρος. Σήμερα δουλεύω σχεδόν με δύο στοιχεία μόνο, έναν κύκλο και μια λέξη. Μου πήρε χρόνια να καταλάβω ότι όσο λιγότερα βάζεις, τόσο περισσότερο ακούγεται αυτό που μένει.
Αυτό θεωρώ ότι αποκτά ιδιαίτερη αξία σήμερα, η αμεσότητα. Ζούμε μέσα σε θόρυβο, εικόνες και λέξεις που περνούν από μπροστά μας χωρίς να μας αγγίζουν. Ένα έργο που λέει «Care» με μεγάλα λευκά γράμματα, ή ένας μπλε κύκλος σε ένα μαύρο πεδίο, δεν χρειάζεται επεξήγηση. Το διαβάζει ένα παιδί και το διαβάζει ένας επιστήμονας, και ο καθένας το διαβάζει με τη δική του ματιά. Για μένα το καλό design σήμερα είναι αυτό που αφήνει χώρο στον άλλον.
Τι θα ήθελες να δημιουργήσεις ως dream project;
Θα ήθελα πολύ να πραγματοποιήσω μια έκθεση στην οποία η απτική εμπειρία θα είχε κεντρική θέση και θα μπορούσαν να συμμετέχουν άνθρωποι με προβλήματα όρασης ή άλλες αναπηρίες. Με έχει απασχολήσει αρκετά η δυνατότητα να κατανοούμε μια μορφή μέσα από την αφή και γι’ αυτό, σε προηγούμενα έργα μου, είχα δημιουργήσει μικρές ανάγλυφες εκδοχές που μπορούσαν να εξερευνηθούν με τα χέρια, ακόμη και με κλειστά μάτια. Θα με ενδιέφερε να αναπτύξω αυτή την ιδέα σε μεγαλύτερη κλίμακα, δημιουργώντας τις κατάλληλες συνθήκες ώστε ο επισκέπτης να μπορεί να πλησιάσει το έργο μέσα από τις διαφορετικές αισθήσεις του. Θεωρώ ιδιαίτερα σημαντική τη δυνατότητα η ίδια η έκθεση να προσαρμόζεται στους ανθρώπους που την επισκέπτονται και στον τρόπο με τον οποίο καθένας αντιλαμβάνεται τον χώρο και τα αντικείμενα γύρω του.
Είμαστε αυτά που επιλέγουμε;
Νομίζω πως ναι, ή τουλάχιστον είμαστε αυτά που τολμάμε να επιλέξουμε. Οι περισσότερες αποφάσεις μας δεν μας αλλάζουν. Αυτές που μετράνε είναι οι λίγες που ανατρέπουν μια συνθήκη στην οποία είχαμε βολευτεί και μας αναγκάζουν να ξαναστήσουμε τη ζωή μας από την αρχή.
Στη δική μου περίπτωση ήταν δύο. Η πρώτη ήταν να αφήσω την επιστήμη και να μετακομίσω στη Νέα Υόρκη για να ακολουθήσω τη ζωγραφική, χωρίς καμία εγγύηση ότι θα έβγαινε κάπου. Η δεύτερη, χρόνια αργότερα, ήταν να γυρίσω στην Ελλάδα για να κάνω οικογένεια. Και στις δύο περιπτώσεις χρειάστηκε να αφήσω πίσω μου μια καθημερινότητα που είχε ήδη διαμορφωθεί, έχοντας την αίσθηση ότι ακολουθούσα κάτι που είχε ουσιαστική σημασία για μένα. Αυτές οι δύο επιλογές είναι, στην ουσία, όλη μου η ζωή.
Το τελευταίο πράγμα που αγόρασες και γιατί το διάλεξες.
Εισιτήρια για το clinamen του Céleste Boursier-Mougenot στην Onassis Mandra. Εκατοντάδες λευκά πορσελάνινα μπολ που επιπλέουν σε κυκλικές πισίνες, συγκρούονται απαλά και παίζουν μια μουσική που δεν επαναλαμβάνεται ποτέ, κάτω από τον ουρανό της Αθήνας. Το διάλεξα γιατί είναι φτιαγμένο από τα πράγματα που με απασχολούν αυτή την περίοδο, το νερό, τον κύκλο, το κεραμικό, και γιατί μου θυμίζει ότι η ηρεμία δεν χρειάζεται να είναι σιωπή. Αναζητώ τις στιγμές αυτοσυγκέντρωσης και ηρεμίας, οπότε τα εισιτήρια για εκθέσεις είναι από τις πιο συχνές αγορές μου.
Το καλύτερο βιβλίο που διάβασες τελευταία.
Το The World Is Blue της Sylvia Earle. Από αυτό το βιβλίο βγήκε μια φράση που έγινε ένα από τα κεντρικά έργα της έκθεσής μου, «no blue, no green». Χωρίς τον ωκεανό δεν υπάρχει ζωή στη στεριά. Η Earle έχει περάσει χιλιάδες ώρες κάτω από το νερό και γράφει για τη θάλασσα όπως γράφει κανείς για κάποιον που αγαπάει και φοβάται ότι θα χάσει.
Ένα αντικείμενο που δεν θα ήθελες να αποχωριστείς ποτέ.
Την κούπα του καφέ μου. Την έχω από το 2010. Πρόσφατα μου γλίστρησε από τα χέρια και έσπασε το χερούλι. Τώρα τη δουλεύω με kintsugi, την ιαπωνική τεχνική επισκευής κεραμικών, και στο ράγισμα θα βάλω χρυσό. Μου αρέσει η ιδέα ότι κάτι μπορεί να σπάσει και να βγει πιο όμορφο από πριν. Το χρυσό δεν θα κρύβει το ράγισμα, θα το δείχνει και θα είναι πια κομμάτι της ιστορίας της.
Ο καλλιτέχνης που αγαπάς και θα ήθελες να αποκτήσεις έργο του.
Αγαπώ πολύ τον Mark Rothko και έχω κρατήσει ιδιαίτερα την εμπειρία της αναδρομικής του έκθεσης στο Fondation Louis Vuitton στο Παρίσι. Με συγκινεί ο τρόπος με τον οποίο το χρώμα αποκτά μια σχεδόν σωματική παρουσία στους πίνακές του, και το πώς η αντίληψη της επιφάνειας μεταβάλλεται όσο περισσότερο χρόνο περνάς μπροστά της.
Τρία μέρη που αγαπάς να επιστρέφεις και γιατί.
Η Λέρος. Εκεί έχω αναμνήσεις από πολύ μικρή, και πολλά από τα έργα μου τα έχω σκεφτεί εκεί.
Η Νέα Υόρκη, γιατί εκεί έζησα ένα μεγάλο μέρος της ενήλικης ζωής μου. Είναι η μόνη πόλη που με έκανε να τη νιώσω σπίτι μου, και εκεί θα περνούσα τη ζωή μου αν δεν είχα αποφασίσει να κάνω οικογένεια. Όσο κι αν έχει αλλάξει, κάθε φορά που περπατάω στους δρόμους της ξαναβρίσκω εκείνη την εποχή που πήγαινα με τα πόδια στο στούντιό μου και ένιωθα μια ολοκλήρωση και μια σιγουριά ότι είμαι εκεί που πρέπει.
Και το Λονδίνο, γιατί εκεί ξεκίνησαν όλα. Εκεί σπούδασα, εκεί ξύπνησα εκείνο το βράδυ στις τρεις το πρωί και ζωγράφισα μέχρι το ξημέρωμα, τη νύχτα που κατάλαβα ότι αυτό θέλω να κάνω, και τίποτα άλλο.
Είναι η τέχνη και η δημιουργία γενικότερα ένας δρόμος για να γινόμαστε καλύτεροι άνθρωποι;
Μέσα από τις δράσεις του Art Acts 4 All έχω δει πόσο ουσιαστική μπορεί να γίνει η δημιουργία όταν προσφέρει στους ανθρώπους έναν τρόπο να εκφραστούν και να έρθουν σε επαφή μεταξύ τους. Θυμάμαι ιδιαίτερα ένα εικαστικό εργαστήριο στον ξενώνα Ελπίδα, το οποίο πραγματοποιήσαμε με τη συμμετοχή εθελοντών του Make-A-Wish, όπου ζωγραφίσαμε και τραγουδήσαμε με τα παιδιά. Στην αρχή κάποια ήταν πιο διστακτικά, ενώ άλλα συμμετείχαν αμέσως, και στη συνέχεια άρχισαν να εκφράζονται με διαφορετικούς τρόπους, μέσα από τη συζήτηση, τη μουσική ή τη ζωγραφική. Ήταν μια εμπειρία που με συγκίνησε πολύ, γιατί μπορούσες να παρατηρήσεις πόσο σημαντικό ήταν για το κάθε παιδί να βρει έναν τρόπο να εκφράσει αυτό που αισθανόταν. Πιστεύω ότι τέτοιες συναντήσεις καλλιεργούν την ευαισθησία μας απέναντι στους άλλους, καθώς μας δίνουν την ευκαιρία να ακούσουμε και να παρατηρήσουμε ανθρώπους με εμπειρίες πολύ διαφορετικές από τις δικές μας.
Πες μας μια ιστορία που δεν θα ξεχάσεις ποτέ.
Θυμάμαι ακόμη την άφιξή μου στη Νέα Υόρκη, όταν είχα μόλις αποφασίσει να αφήσω πίσω μου τη ζωή και τη δουλειά μου στο Λονδίνο. Είχα οργανώσει τη μετακόμιση τόσο γρήγορα, παρασυρμένη από τον ενθουσιασμό μου, ώστε όταν έφτασα συνειδητοποίησα ότι δεν είχα φροντίσει καν να υπάρχει κρεβάτι στον χώρο όπου θα έμενα. Βρέθηκα μόνη μου σε μια τεράστια πόλη, με έναν εντελώς διαφορετικό ρυθμό καθημερινότητας, και χρειάστηκε να οργανώσω από την αρχή σχεδόν τα πάντα. Εκείνη την περίοδο αισθανόμουν συχνά ότι χρειαζόμουν υπερδυνάμεις για να ανταποκριθώ σε όσα συνέβαιναν γύρω μου, μια σκέψη από την οποία γεννήθηκε αργότερα η σειρά *Superheroes*. Σήμερα θυμάμαι εκείνη την εμπειρία με μεγάλη τρυφερότητα, γιατί συνδέεται με την αρχή μιας περιόδου που επηρέασε βαθιά τη ζωή και τη δουλειά μου.
Το μουσείο και το έργο που σου έκλεψε την καρδιά.
Το ARoS, το μουσείο τέχνης του Aarhus στη Δανία, και μέσα σε αυτό το As Seen Below του James Turrell. Ένας τεράστιος υπόγειος θόλος χωρίς τίποτα μέσα, μόνο ένα άνοιγμα στην οροφή και ο ουρανός. Κάθεσαι και περιμένεις. Στο σούρουπο το φως μέσα στον θόλο αλλάζει αργά, και ο ουρανός από το άνοιγμα μοιάζει να παίρνει χρώματα που δεν έχει. Ο ουρανός δεν αλλάζει. Αλλάζει η αντίληψή μας. Και το ίδιο το κοίταγμα είναι το έργο. Δεν υπάρχει εικόνα, δεν υπάρχει αντικείμενο, υπάρχει μόνο φως, χρόνος και το βλέμμα σου.
Μου έκλεψε την καρδιά γιατί δεν δείχνει κάτι καινούργιο. Δείχνει τον ουρανό, που τον βλέπουμε κάθε μέρα, και σε βάζει να τον ξαναδείς σαν να μην τον είχες δει ποτέ. Αυτό ζητάω από την τέχνη, και αυτό προσπαθώ κι εγώ να κάνω με τη δική μου δουλειά, να πάρω κάτι που νομίζουμε ότι ξέρουμε, τη Γη, το φεγγάρι, μια σταγόνα νερό, και να το φέρω μπροστά στον θεατή σαν να το βλέπει για πρώτη φορά.
Δώσε μας τον δικό σου ορισμό για την ομορφιά.
Να αγαπάς τον εαυτό σου όπως είναι. Νομίζω ότι αυτή η αποδοχή έχει μεγάλη σημασία, γιατί μας επιτρέπει να αισθανόμαστε ελεύθεροι με όσα μας χαρακτηρίζουν και να εκφράζουμε την προσωπικότητά μας με μεγαλύτερη φυσικότητα.
Έχεις σχεδιάσει ποτέ κάτι για μια home συλλογή και, αν όχι, τι θα δημιουργούσες;
Ναι, έχω σχεδιάσει για το δικό μου σπίτι. Έφτιαξα μια σειρά κεραμικών πλακακιών και πάνω σε καθένα ζωγράφισα έναν αστερισμό. Δεν υπάρχουν στον ουρανό, τους επινόησα, έναν για μένα, έναν για τον άντρα μου και έναν για κάθε παιδί μου. Πέντε αστερισμοί, όλοι διαφορετικοί, που λειτουργούν σαν χάρτης της οικογένειάς μου.
Αν έφτιαχνα κάτι για άλλα σπίτια, θα ήθελα να κρατάει την ίδια λογική, ένα αντικείμενο που βγαίνει μέσα από το έργο, σαν εξέλιξή του. Ίσως να συνέχιζα την ιδέα των αστερισμών, που με τραβάει πολύ αυτή την περίοδο, και να δημιουργούσα αστερισμούς για τις οικογένειες φίλων.
Τι θεωρείς αυθεντικό στις μέρες μας;
Στις μέρες μας αυθεντικό βρίσκω το αληθινό και ό,τι δεν προσπαθεί να εντυπωσιάσει. Σε μια εποχή που όλα φιλτράρονται, αυθεντικό μού μοιάζει το αυθόρμητο, αυτό που χωράει το λάθος και αφήνει να φανεί ο χρόνος που πέρασε από πάνω του. Για μένα η αυθεντικότητα έχει μεγάλη σχέση με την ελευθερία να είμαστε ο εαυτός μας και με την ειλικρίνεια απέναντι σε όσα δημιουργούμε. Στην τέχνη με ενδιαφέρει ιδιαίτερα όταν μπορώ να αντιληφθώ την προσωπική αναζήτηση πίσω από ένα έργο και τον τρόπο που αυτή έχει εξελιχθεί μέσα από την ίδια τη διαδικασία της δημιουργίας. Σκέφτομαι συχνά πόσο σημαντικό είναι να παραμένουμε ανοιχτοί σε καινούργιες εμπειρίες και να έχουμε τη δυνατότητα να αλλάζουμε γνώμη ή κατεύθυνση, όταν ανακαλύπτουμε κάτι που μας εκφράζει περισσότερο.
Αν σχεδίαζες κάτι για το TheAuthentics.gr, τι θα ήταν αυτό;
Θα σχεδίαζα έναν αστερισμό. Οι αστερισμοί μου είναι τελείες που τις ενώνω κάθε φορά με διαφορετικό τρόπο, και από τις γραμμές γεννιέται το σχήμα. Κάθε άνθρωπος που έχει περάσει από τις σελίδες του The Authentics θα ήταν μια τελεία, ζωγραφισμένη στο χέρι σε ένα κεραμικό πλακάκι. Μόνοι τους είναι ιστορίες. Ενωμένοι είναι ένας ουρανός που δεν υπάρχει πουθενά αλλού, γιατί κανείς άλλος δεν έβαλε αυτούς τους ανθρώπους δίπλα δίπλα με αυτόν τον τρόπο. Αυτό νομίζω είναι το The Authentics, άνθρωποι που ο καθένας φωτίζει με τον δικό του τρόπο και που, αν τους ενώσεις, δημιουργούν ένα σχήμα. Και θα άφηνα σίγουρα μερικές τελείες χωρίς γραμμή, για όσους δεν έχουν φιλοξενηθεί ακόμη στις σελίδες του, θυμίζοντας ότι ένας αστερισμός δεν τελειώνει ποτέ, απλώς περιμένει το επόμενο φως.
H ατομική έκθεση της Μαρίας Φραγκουδάκη, έχει τίτλο «Εσύ — Θυμήσου με. Χωρίς μπλε, δεν υπάρχει πράσινο. Γη — Στάσου ελεύθερη. Έμπνευσε. Φρόντισε.»
Roma Gallery έως τις 14 Νοεμβρίου 2026, σε επιμέλεια της ιστορικού τέχνης Άλιας Τσαγκάρη
