Αρχικά, μίλησέ μας για τα highlights της διαδρομής σου. Ποια ήταν τα σημαντικά βήματα που σε έφεραν εδώ που βρίσκεσαι σήμερα;
Μεγάλωσα στην Αθήνα, σπούδασα Αρχιτεκτονική στο Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο και στη συνέχεια έκανα μεταπτυχιακές σπουδές στην Bartlett, στο Λονδίνο. Ανάμεσα στα δύο έζησα για έναν χρόνο στη Χίο, όπου δούλεψα στον Κάμπο για την εφορία αρχαιοτήτων και συνεργάστηκα με διαφορετικά αρχιτεκτονικά γραφεία.
Επιστρέφοντας από την Αγγλία ξεκίνησα ένα διδακτορικό, το οποίο εγκατέλειψα έπειτα από δύο χρόνια. Κατάλαβα ότι είμαι περισσότερο πρακτικός άνθρωπος· με ενδιαφέρει η σκέψη, αλλά θέλω αυτή η σκέψη να οδηγεί κάπου, να γίνεται σχέδιο, υλικό και τελικά πράξη.
Το 2004 ανοίξαμε στην Αθήνα τους Aiolou Architects. Η οικονομική κρίση και η μετακόμισή μου στη Μάνη άλλαξαν σταδιακά τα πάντα. Η Aiolou έκλεισε τον κύκλο της και το 2017 δημιουργήθηκαν οι ETSI Architects, ένα γραφείο που είναι πραγματικά γέννημα-θρέμμα της Μάνης.
Από τότε μεγαλώνουμε συνεχώς. Έχουμε πλέον και δεύτερο γραφείο στην Αθήνα, χωρίς να χάνουμε τη βάση και την ταυτότητά μας. Διάφορες δουλειές μας και κυρίως η αποκατάσταση του τελωνείου στην Καρδαμύλη απέσπασαν διακρίσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικο από το dezeen μέχρι υποψηφιότητα για τα βραβεία Mies Van der Rohe, αλλά και πολλά άλλα. Το 2024 η δουλειά μας αναγνωρίστηκε στα GRAIL Awards: οι ETSI Architects αναδείχθηκαν γραφείο της χρονιάς. Είναι σημαντικές στιγμές, αλλά περισσότερο επειδή επιβεβαιώνουν μια συλλογική διαδρομή παρά επειδή αποτελούν κάποιον τελικό προορισμό.
Πώς μπήκε η αρχιτεκτονική στη ζωή σου και ποια είναι η ιστορία της ανακάλυψης μιας δημιουργικής προοπτικής μέσα από το έργο σου;
Μπήκα στη Σχολή Αρχιτεκτόνων το 1987, σε ηλικία δεκαεπτά ετών. Ο πατέρας μου ήταν πολιτικός μηχανικός και, επειδή έβλεπε ότι είχα μια καλλιτεχνική διάθεση, με παρότρυνε να αποκτήσω ένα «πραγματικό επάγγελμα». Να γίνω αρχιτέκτονας, δηλαδή κάτι σε μηχανικός αλλά και καλλιτέχνης λίγο.
Όταν μπήκα στη σχολή, απογοητεύτηκα εντελώς. Πίστευα ότι ήθελα να κάνω άλλα πράγματα στη ζωή μου και προετοιμαζόμουν να δώσω εξετάσεις για την Καλών Τεχνών. Τότε προέκυψε ένα αναπάντεχο ταξίδι με Interrail. Γύρισα την Ιταλία, τη Γαλλία και την Ισπανία μαζί με φίλους από τη σχολή και είδα κτίρια, πόλεις και τρόπους ζωής που δεν είχα καν φανταστεί ότι υπήρχαν. Μιλάμε για το 1989 πριν από το ίντερνετ και τα σόσιαλ.
Σκέφτηκα τότε ότι ίσως θα μπορούσα πράγματι να ασχοληθώ με την αρχιτεκτονική. Από εκείνη τη στιγμή και μετά, δεν σταμάτησα. Ίσως είναι το πιο σταθερό πράγμα που έχω κάνει στη ζωή μου.
Αργότερα άνοιξα με φίλους το γραφείο στην Αθήνα. Λίγο πριν από την κρίση είχα αποκτήσει δύο παιδιά και, σε μια μάλλον αυθόρμητη και απερίσκεπτη κίνηση, είχαμε αγοράσει με δάνειο ένα εξοχικό στη Μάνη. Όταν το γραφείο άρχισε να καταρρέει μαζί με την υπόλοιπη οικονομία, κατεβήκαμε οικογενειακώς εδώ, όπου υπήρχαν κάποιες ελάχιστες δουλειές.
Τα παιδιά ήταν μικρά και θεωρήσαμε ότι θα ήταν μια ενδιαφέρουσα, προσωρινή διακοπή της αστικής μας ζωής. Θα επιστρέφαμε στην Αθήνα μόλις τελείωνε η κρίση.
Αυτό δεν έγινε ποτέ. Μείναμε. Κάποια στιγμή δημιουργήθηκαν οι ETSI Architects, το γραφείο μεγάλωσε και, με έναν ωραίο κύκλο, αποκτήσαμε ξανά γραφείο στην Αθήνα. Μόνο που τώρα επιστρέφουμε στην πόλη έχοντας ως βάση τη Μάνη και όχι το αντίστροφο.
Με ποιον τρόπο θεωρείς ότι εξελίσσεται η αισθητική σου;
Δεν ξέρω αν εξελίσσεται ακριβώς. Νομίζω ότι ενημερώνεται.
Όσο περισσότερα έργα κάνεις, συναντάς ξανά παρόμοια προβλήματα, αλλά κάθε φορά ανακαλύπτεις άλλον τρόπο να τα αντιμετωπίσεις. Το ίδιο ερώτημα μπορεί να οδηγήσει σε τελείως διαφορετική μορφή, ανάλογα με τον τόπο, τον άνθρωπο, το φως, τα διαθέσιμα υλικά ή τα οικονομικά δεδομένα.
Εμείς σχεδιάζουμε κυρίως σπίτια για συγκεκριμένους ανθρώπους. Δεν κάνουμε αρχιτεκτονική χωρίς να γνωρίζουμε τον τελικό χρήστη. Το έργο αντικατοπτρίζει τη δική μας ερμηνεία για το ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος, τι χρειάζεται από το σπίτι του, τι ονειρεύεται και πολλές φορές τι δεν έχει ακόμη καταφέρει να διατυπώσει.
Είτε πρόκειται για αποκατάσταση είτε για ένα νέο κτίριο, θέλουμε το αποτέλεσμα να είναι κομμένο και ραμμένο στα μέτρα των συγκεκριμένων χρηστών. Φυσικά, κανένα έργο δεν είναι απολύτως μοναδικό. Όλοι κουβαλάμε εικόνες, αναφορές και προηγούμενες εμπειρίες. Αλλά μπορεί να είναι μοναδικός ο διάλογος που το δημιούργησε.
Αυτός είναι ένας μεγάλος πλούτος της δουλειάς. Πολλοί άνθρωποι με τους οποίους έχουμε συνεργαστεί είναι σήμερα φίλοι μας. Τα σπίτια τους είναι, κατά κάποιον τρόπο, το αποτύπωμα μιας μακράς συνομιλίας μαζί τους.
Ποια νιώθεις ότι είναι τα σημαντικότερα επιτεύγματά σου;
Δύσκολη ερώτηση.
Νομίζω ότι κατάφερα να δημιουργήσω μια ζωή για μένα και τα παιδιά μου, αλλά και έναν τρόπο ζωής και εργασίας για τους συνεργάτες του γραφείου, έξω από το αναμενόμενο και το σύνηθες. Και μάλιστα σε έναν τόπο που ούτε αυτός με περίμενε ούτε εγώ περίμενα ότι θα βρεθώ εδώ πόσο μάλλον μόνιμα.
Τώρα, είναι επίτευγμα η ικανοποίηση που μπορεί να παίρνει κανείς από τα παιδιά του, από τη δουλειά του, από τις κότες που έχει στον κήπο ή από το μπάνιο που κάνει στη θάλασσα;
Δεν ξέρω. Για μένα, πάντως, αυτά είναι.
Ποια είναι τα υλικά που αγαπάς και πώς πειραματίζεσαι με αυτά;
Δεν έχω ιδιαίτερα ταμπού με τα υλικά. Μου αρέσει, όμως, σε κάθε έργο να αποφασίζουμε μια συγκεκριμένη παλέτα και να δουλεύουμε μέσα σε αυτήν.
Διαλέγουμε ένα είδος ξύλου, ένα μέταλλο, έναν σοβά, ένα δάπεδο και μια χρωματική γκάμα. Υποτασσόμαστε, κατά κάποιον τρόπο, σε αυτή την επιλογή και στη συνέχεια αναζητούμε ένα σημείο στο οποίο μπορούμε να την ανατρέψουμε. Μια μικρή παραφωνία ή ένα απρόσμενο υλικό μπορεί να δώσει ζωή στο σύνολο.
Αγαπώ ίσως λίγο περισσότερο τα υλικά που μπορούν να δουλευτούν εδώ από τους ανθρώπους με τους οποίους συνεργαζόμαστε. Πολλά στοιχεία των έργων μας είναι ιδιοκατασκευές. Επομένως, η αρχιτεκτονική εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό και από τα διαθέσιμα χέρια.
Αν έχεις έναν εξαιρετικό σιδερά, μπορείς να δουλέψεις περισσότερο με το σίδερο. Αν βρεις έναν ταλαντούχο μαραγκό, εξερευνάς τα ξύλα και τις τεχνικές που γνωρίζει ή που θέλει και ο ίδιος να δοκιμάσει. Δεν σχεδιάζουμε σε ένα αφηρημένο κενό. Σχεδιάζουμε μέσα σε ένα δίκτυο ανθρώπων, γνώσεων, περιορισμών και δυνατοτήτων.
Αυτό έχει και μια περιβαλλοντική διάσταση. Το τοπικό δεν είναι για εμάς διακοσμητικό εύρημα. Σημαίνει λιγότερες μεταφορές, διατήρηση τεχνογνωσίας και χρήματα που μένουν στην τοπική οικονομία.
Μίλησέ μας για τον σχεδιασμό μιας κατοικίας στη Μάνη. Πόσο διαφορετικά αντιμετωπίζεις ένα έργο σε έναν τόπο με τόσο ισχυρή ιστορία;
Η μεγάλη διαφορά δεν είναι μόνο ότι σχεδιάζεις ειδικά στη Μάνη. Είναι ότι σχεδιάζεις έξω από την αστική κατάσταση.
Μπαίνεις σε ένα τοπίο το οποίο προϋπήρχε και έχει ιστορία, μνήμη, βλάστηση, βράχια, νερά, ανέμους και ήδη διαμορφωμένες ισορροπίες. Οφείλεις πρώτα να παρατηρήσεις και μετά να επέμβεις. Να καταλάβεις πώς οι παλαιότεροι άνθρωποι δούλευαν με τους περιορισμούς του τόπου και όχι εναντίον τους.
Στη Μάνη η λειψυδρία είναι καθοριστικό στοιχείο μαζί με τα αγριογούρουνα και τα τσακάλια, και την άπλα. Το ίδιο η πέτρα, οι ισχυροί άνεμοι, η αλμύρα, η έντονη θέα και η ανοιχτωσιά προς τον ορίζοντα. Το κλίμα σου επιτρέπει και σχεδόν σε υποχρεώνει να ζεις στην ύπαιθρο για οκτώ ή και δέκα μήνες τον χρόνο.
Αυτό σημαίνει ότι, όταν σχεδιάζεις μια κατοικία, τα εξωτερικά δωμάτια είναι εξίσου σημαντικά με τα εσωτερικά. Οι αυλές, τα αίθρια, οι σκιασμένοι χώροι, οι πέργκολες, τα δέντρα, η φύτευση και ακόμη και ένα συγκεκριμένο σημείο από το οποίο βλέπεις το ηλιοβασίλεμα είναι πρόσθετα δωμάτια του σπιτιού.
Το στοίχημά μας είναι να κάνουμε τη μετάβαση από το μέσα προς το έξω και από το έξω προς το μέσα όσο το δυνατόν πιο φυσική. Να μην αισθάνεσαι ότι ανοίγεις μια πόρτα και αλλάζεις κόσμο.
Από την άλλη, ο χειμώνας, αν και μικρός, υπάρχει. Είναι πολύ ωραίο να έχεις και έναν προστατευμένο, ζεστό εσωτερικό χώρο, να μαζεύεσαι και, όπως έλεγαν οι παλαιότεροι, να ξεχειμωνιάζεις. Ένα καλό σπίτι εδώ πρέπει να μπορεί να ανοίγεται πλήρως αλλά και να γίνεται κουκούλι.
Πόσο εύκολα συνδυάζονται η αρχιτεκτονική παράδοση και ο σύγχρονος σχεδιασμός;
Έχω πάθει αλλεργία στη λέξη «παράδοση» με τα χρόνια.
Παράδοση δεν είναι τα κεραμίδια, οι πέτρες, τα γαϊδούρια, τα υφαντά ή οτιδήποτε χρησιμοποιούμε για να κατασκευάσουμε μια γραφική εικόνα του παρελθόντος. Αν η παράδοση έχει κάποιο νόημα, βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο οι παλαιότεροι άνθρωποι έχτιζαν και ζούσαν σε αυτές τις περιοχές.
Πώς οργανώνονταν οι κοινωνίες τους; Πώς συνδέονταν τα χωριά μεταξύ τους; Πώς διαχειρίζονταν το νερό, την ενέργεια και το φαγητό; Πώς τοποθετούσαν ένα σπίτι σε σχέση με τον ήλιο και τον άνεμο; Πώς αξιοποιούσαν ένα υλικό που βρισκόταν δίπλα τους; πως φτιάχναν μικρούς θήλακες που είχαν τα πάντα. Βέβαια για να μην ωραιοποιούμε τα πράγματα από την ιστορία βλέπεις και όλα όσα θες να μην ξαναζήσει κανείς. Τον πόλεμο, τον εμφύλιο, την εγκατάλειψη, την μαύρη πέτρα.
Αν υπάρχει κάτι που μπορείς να μάθεις και από ανθρώπους οι οποίοι ζουν ακόμη εδώ, είναι ότι η παράδοση είναι πρωτίστως οικονομία. Και οικονομία δεν σημαίνει φτώχεια. Σημαίνει ακρίβεια: το τόσο όσο, το «ουκ εν τω πολλώ το ευ».
Από τη στιγμή που καταλάβεις αυτή τη λογική, ο σύγχρονος σχεδιασμός δεν χρειάζεται να συνδυαστεί τεχνητά μαζί της. Προκύπτει ως συνέχειά της. Δεν αντιγράφεις το παρελθόν, αλλά χρησιμοποιείς ξανά επιλεκτικά την ευφυΐα του.
Είναι η αρχιτεκτονική μια διαδικασία καρδιάς ή κάτι που μαθαίνεται;
Νομίζω ότι, όπως κάποιοι άνθρωποι αντιλαμβάνονται τη μουσικότητα και τον ρυθμό πιο εύκολα από άλλους, έτσι και κάποιοι καταλαβαίνουν πιο άμεσα τον χώρο, την κατοίκηση και την αίσθηση που μπορεί να δημιουργήσει ένα δωμάτιο.
Αυτό, όμως, δεν αρκεί. Η αρχιτεκτονική είναι και ζήτημα κουλτούρας, παρατήρησης και διαρκούς εξάσκησης. Όσο περισσότερο ασχολείσαι, τόσο περισσότερο μαθαίνεις να βλέπεις. Και όσο περισσότερο βλέπεις, τόσο περισσότερο καταλαβαίνεις πόσα πράγματα δεν γνώριζες.
Η αρχιτεκτονική και η καλλιτεχνική παιδεία είναι δυστυχώς ιδιαίτερα ελλειμματικές στη χώρα μας. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι άνθρωποι δεν έχουν αισθητική ή επιθυμίες. Σημαίνει ότι συχνά δεν τους έχουν δοθεί τα εργαλεία για να αναγνωρίσουν, να περιγράψουν και να διεκδικήσουν τις ποιότητες των χώρων που θα μπορούσαν να κάνουν καλύτερη τη ζωή τους.
Ένα μέρος της δουλειάς μας είναι και να τους βοηθήσουμε να αποκτήσουν αυτή τη γλώσσα.
Έχεις πειραματιστεί με άλλες μορφές τέχνης; Τι άλλο υπάρχει στη βεντάλια των αναζητήσεών σου;
Όπως είπα, όταν ήμουν μικρή ήθελα να γίνω ζωγράφος. Έβλεπα τον εαυτό μου να ζωγραφίζει και αυτή ήταν η πρώτη μορφή δημιουργίας που με τραβούσε.
Στην πράξη δεν το κυνήγησα ιδιαίτερα. Η αρχιτεκτονική καταλαμβάνει πολύ χώρο και χρόνο και, τελικά, με οδήγησε σε μια τελείως διαφορετική ζωή.
Αυτό που θα ήθελα πραγματικά να κάνω κάποια στιγμή είναι να γράψω ένα βιβλίο. Με ενδιαφέρει πολύ ο λόγος, η χρήση των λέξεων, ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι εκφράζονται και, κυρίως, οι ιστορίες.
Δεν ξέρω ακόμη αν θα είναι ένα βιβλίο για την αρχιτεκτονική, για τη Μάνη, για τους ανθρώπους ή για όλα αυτά μαζί. Υποψιάζομαι ότι η αρχιτεκτονική θα είναι ίσως ο τρόπος για να μιλήσω για κάτι άλλο.
Τι υπάρχει στα άμεσα σχέδιά σου;
Εκτός από το βιβλίο, θα ήθελα να συμβάλλουμε στη δημιουργία μιας σχολής στην περιοχή, όπου οι παλαιότερες κατασκευαστικές τεχνικές θα μπορούν να μεταδοθούν από τους παλαιότερους στους νεότερους.
Δεν με ενδιαφέρει μια σχολή που θα μετατρέπει την τεχνική σε τουριστικό θέαμα ή σε νοσταλγική αναπαράσταση. Θα ήθελα να είναι ένας ζωντανός τόπος εκπαίδευσης, στον οποίο η παλιά γνώση θα συναντά τις σύγχρονες ανάγκες και θα μπορεί να οδηγήσει σε πραγματική εργασία.
Παράλληλα, θα ήθελα να προλάβουμε να καταγράψουμε τους ηλικιωμένους ανθρώπους της περιοχής να αφηγούνται τις ιστορίες τους. Όχι μόνο τα μεγάλα ιστορικά γεγονότα, αλλά την καθημερινή ζωή: πώς δούλευαν, πώς έχτιζαν, πώς μετακινούνταν, πώς γιόρταζαν και πώς επιβίωναν.
Ένα ζωντανό αρχείο προφορικής ιστορίας, πριν χαθούν οι φωνές που ακόμη θυμούνται.
Με ποια αφορμή και έμπνευση κάνεις βήματα και εξελίσσεσαι στον τρόπο που δημιουργείς; Πες μας μια ιστορία.
Με πετυχαίνετε σε μια φάση που έχω κουραστεί λίγο. Ελπίζω να μου περάσει. Και στο παρελθόν έχω περάσει τέτοιους κύκλους.
Γενικά, πάντως, οι άνθρωποι είναι αυτοί που μου δίνουν τις περισσότερες αφορμές και εμπνεύσεις. Το να συζητάς με πελάτες, φίλους και ανθρώπους που έχουν ιδέες, και να προσπαθείς να τους βοηθήσεις να καταλάβουν και οι ίδιοι τι θέλουν και πώς θα μπορούσαν να ζουν, είναι ένα εξαιρετικό κίνητρο.
Αν αυτό πετύχει, είναι δώρο. Γιατί ο αρχιτέκτονας δεν θα έπρεπε να επιβάλλει. Θα έπρεπε να ερμηνεύει. Δώρο για τον τελικό χρήστη αλλά και δώρο για τον αρχιτέκτονα που δίνει μορφή στην ανάγκη του.
Μια φορά ήρθε στο γραφείο ένα ζευγάρι που ήθελε οπωσδήποτε να συνεργαστεί μαζί μας. Αφού συμφωνήσαμε και καθίσαμε στο πρώτο κανονικό ραντεβού, μας είπαν:
«Θέλουμε να μας φτιάξετε το σπίτι της Κρίστη. Ίδιο.».
Η Κρίστη είναι μια συγκεκριμένη γυναίκα, καλλιτέχνις, με ένα πραγματικά πολύ ωραίο σπίτι το οποίο έχει σχεδιάσει μόνη της. Μόνο που αυτό το σπίτι υπήρχε ήδη. Επομένως, κατά κάποιον τρόπο, μας ζητούσαν να το αντιγράψουμε στεγνά.
Αρχικά αυτό μάς φάνηκε δύσκολο. Ταυτόχρονα, όμως, ήταν μια εξαιρετική πρόκληση. Είπαμε λοιπόν: εντάξει, αντιγραφή μήτηρ πάσης μαθήσεως.
Ξεκινήσαμε μελετώντας πολύ προσεκτικά το σπίτι της Κρίστη. Προσπαθήσαμε να καταλάβουμε όχι μόνο πώς έμοιαζε αλλά γιατί λειτουργούσε: τις αναλογίες, τις σχέσεις, τα υλικά, το φως και την ανεπιτήδευτη ατμόσφαιρά του.
Στη συνέχεια το διαλύσαμε στα εξ ων συνετέθη και το συναρμολογήσαμε ξανά, σε άλλο οικόπεδο, για άλλους ανθρώπους και μια άλλη ζωή. Το αποτέλεσμα δεν έχει καμία κυριολεκτική σχέση με το αρχικό σπίτι. Κι όμως, κατά έναν περίεργο τρόπο, παραμένει «το σπίτι της Κρίστη».
Είναι το Inside Out House στη Γκονάτσα.
Τι αγαπάς και τι όχι στον τόπο σου, στη Μάνη;
Αγαπώ πάρα πολύ τον ορίζοντα και την ανοιχτωσιά. Μου αρέσουν τα χωριά, ιδιαίτερα τα ορεινά χωριά που διατηρούν μια πιο πραγματική ζωή, όχι μόνο μια εποχική λειτουργία. Είναι τόποι που υπάρχουν και τον χειμώνα και δεν μετατρέπονται αποκλειστικά σε σκηνικό για επισκέπτες.
Μου αρέσει πολύ και ο κόσμος που ζει εδώ. Είναι ένα απίθανο μωσαϊκό: ντόπιοι, μια ισχυρή αλβανική κοινότητα, Άγγλοι, Γάλλοι, Αυστριακοί, Γερμανοί και κάθε καρυδιάς καρύδι.
Μου αρέσει η απλότητα της ζωής. Αν δεν κινείσαι αποκλειστικά μέσα στις τουριστικές περιοχές που έχουν τουριστικά μαγαζιά στην Σεζόν, δεν υπάρχουν πολλά πράγματα να αγοράσεις. Για να ψωνίσεις σοβαρά πρέπει να πας στην Καλαμάτα ή στην Αθήνα. Είναι, επομένως, ένας αρκετά αντικαταναλωτικός τόπος, πράγμα που μου κάνει καλό.
Δεν μου αρέσει η στενομυαλιά που συναντάς σε ένα μέρος αρκετών ανθρώπων. Άνθρωποι που ζουν μέσα σε όλη αυτή την ομορφιά μπορεί να διατηρούν έναν παράξενο αρνητισμό και μια δυσκολία συνύπαρξης, σαν να μην μπορούν πάντα να χαρούν αυτό που τους περιβάλλει.
Και δεν μου αρέσει η επέλαση ενός πολύ κανιβαλικού και επιφανειακού τουρισμού. Ο επισκέπτης χωρίς περιέργεια, που θα μπορούσε να βρίσκεται οπουδήποτε, μένει μία εβδομάδα, φωτογραφίζει το τοπίο και φεύγει χωρίς να έχει πραγματικά γνωρίσει ή υποστηρίξει τίποτα από τον τόπο.
Δεν είναι πρόβλημα να έρχονται άνθρωποι. Το πρόβλημα αρχίζει όταν ο τόπος μετατρέπεται σε αναλώσιμο σκηνικό και η τοπική ζωή σε ντεκόρ.
Τι θα ήθελες να δημιουργήσεις ως dream project;
Σήμερα συζητούσα ότι θα ήθελα να δημιουργήσω ένα κοινόβιο στο οποίο θα μπορούσαμε να συνυπάρχουμε μέχρι το τέλος της ζωής μας όλοι οι φίλοι μου κι εγώ μαζί φυσικά.
Όχι κάποιο θλιβερό resort τρίτης ηλικίας. Έναν πραγματικό τόπο ζωής, με ιδιωτικότητα όταν τη χρειάζεσαι και κοινότητα όταν τη θέλεις. Με προσωπικά σπίτια, κοινά τραπέζια, κήπους, εργαστήρια, επισκέπτες, παιδιά, ζώα και ανθρώπους διαφορετικών ηλικιών.
Και μετά να έρχονται κι άλλοι. Κι άλλοι.
Ποιο είναι το πιο extravagant πράγμα που έχεις κάνει;
Εμένα όλα όσα έχω κάνει στη ζωή μου μου φαίνονται κάπως φυσιολογικά. Κοιτάζοντάς τα εκ των υστέρων, όμως, μάλλον αρκετά από αυτά ήταν λίγο extravagant.
Ίσως το πιο ακραίο ήταν ότι πήραμε τα παιδιά και την οικογένειά και κατεβήκαμε στη Μάνη χωρίς να γνωρίζουμε πραγματικά αν θα μπορούσαμε να τα καταφέρουμε.
Εκείνη τη στιγμή το παρουσιάσαμε και στους εαυτούς μας σαν κάτι προσωρινό και λογικό. Τελικά αλλάξαμε ολόκληρη τη ζωή μας.
Ποιοι είναι οι αρχιτέκτονες και οι designers της καρδιάς σου και γιατί τους επιλέγεις;
Από τον χώρο του design θα πω την Paola Navone. Από την ζωγραφική η Λήδα Παπακωνσταντίνου. Από τους αρχιτέκτονες θα μπορούσα να αναφέρω πάρα πολλούς, αλλά, για να υπάρχει μια σχετική συνέπεια, θα επιλέξω τον Κωνσταντινίδη για το λιτό και ουσιώδες και τον Φιλιππίδη για το ταπεινό, καθημερινό και παραγνωρισμένο. Αλλά και τον Hassan Fathy για το ταπεινό υλικό, τη λάσπη, τις τοπικές τεχνικές, την αρχιτεκτονική για ανθρώπους με λίγα μέσα.
Αυτό που ενώνει μέσα μου όλους αυτούς τους τόσο διαφορετικούς ανθρώπους είναι ότι παρατηρούν το ταπεινό, το μικρό και το καθημερινό και καταφέρνουν να το κάνουν μεγάλο χωρίς να το παραμορφώνουν.
Ασχολούνται με το banal, με την επανάληψη, με τα πράγματα που οι περισσότεροι προσπερνούν. Δεν αναζητούν απαραιτήτως τη θεαματική χειρονομία. Βλέπουν προσεκτικά και, μέσα από αυτή την παρατήρηση, αποκαλύπτουν κάτι που υπήρχε ήδη αλλά εμείς δεν το είχαμε προσέξει.
Ποια είναι τρία μέρη στα οποία αγαπάς να επιστρέφεις και γιατί;
Η Κάλυμνος. Μεγάλωσα εκεί τα καλοκαίρια και για μένα είναι σχεδόν συνώνυμη με αυτή την εποχή. Έχω πολλούς φίλους και είναι ένας τόπος που υπάρχει μέσα μου από την αρχή: η άγρια δύναμη μιας γειτονιάς που δεν το βάζει κάτω, η ελάχιστη σκιά και η ανοιχτωσιά.
Το Λονδίνο. Το αγαπώ πολύ, αν και ίσως αγαπώ περισσότερο το Λονδίνο της εποχής που έζησα εκεί. Δεν ξέρω πια. Ήταν όμως ένας τόπος ελευθερίας, έντασης, γνώσης και διαρκούς ανακάλυψης.
Και τα ορεινά χωριά της Μάνης. Επιστρέφω σε αυτά γιατί διατηρούν ακόμη τον ρυθμό μιας ζωής που δεν οργανώνεται αποκλειστικά γύρω από τη θερινή περίοδο. Μου θυμίζουν ότι ένας τόπος δεν είναι μόνο η εικόνα του αλλά και οι άνθρωποι που εξακολουθούν να ανάβουν τα φώτα του τον χειμώνα.
Είναι η δημιουργία γενικότερα ένας δρόμος για να γινόμαστε καλύτεροι άνθρωποι;
Ίσως ο μόνος τρόπος για να γινόμαστε καλύτεροι είναι να δημιουργούμε — με την ευρύτερη έννοια και όχι απαραίτητα καλλιτεχνικά.
Η καλλιτεχνική ικανότητα δεν σε κάνει αυτομάτως καλό άνθρωπο. Υπάρχουν σπουδαίοι δημιουργοί που είναι απαράδεκτοι άνθρωποι.
Υπάρχουν, όμως, άνθρωποι που δημιουργούν σχέσεις, δυνατότητες και καταστάσεις. Γίνονται καταλύτες, ανοίγουν δρόμους και επιτρέπουν σε άλλους ανθρώπους να κάνουν πράγματα που πριν δεν μπορούσαν. Υπάρχουν άνθρωποι που δημιουργούν οικογένειες, κοινότητες, σχολεία, κήπους, δουλειές ή απλώς μια συνθήκη στην οποία ο άλλος αισθάνεται ασφαλής.
Η δημιουργία, όταν περιέχει φροντίδα και ευθύνη, ίσως πράγματι μας κάνει λίγο καλύτερους.
Πες μας μια ιστορία που δεν θα ξεχάσεις ποτέ.
Μια μέρα στο Πολυτεχνείο μπήκαν στη μεγάλη αίθουσα ο Μπίρης και ο Δεκαβάλλας. Περπατούσαν απόλυτα συγχρονισμένοι, με συντονισμένο βήμα και έναν καφέ ο καθένας στο χέρι.
Σχεδόν χορευτικά, γύρισαν και οι δύο ταυτόχρονα και κάθισαν στην άκρη ενός τραπεζιού. Μόνο που το τραπέζι αναποδογύρισε.
Με την ίδια ακριβώς χορευτικότητα, οι δύο καφέδες έφυγαν στον αέρα και ο Μπίρης με τον Δεκαβάλλα γκρεμίστηκαν μαζί στο πάτωμα.
Ήταν μια τέλεια, εντελώς συγχρονισμένη αρχιτεκτονική καταστροφή.
Δώσε μας τον δικό σου ορισμό για την ομορφιά.
Τα χαμόγελα των παιδιών μου.
Τι άλλο θα ήθελες να σχεδιάσεις;
Το σπίτι μου.
Ακόμη δεν το έχω καταφέρει. Εξακολουθώ να ζω στο σπίτι που αγοράστηκε ως προσωρινό εξοχικό πριν μετακομίσουμε στη Μάνη. Ίσως ο αρχιτέκτονας να είναι ο δυσκολότερος πελάτης του εαυτού του.
Ίσως, επίσης, να χρειάζεται κανείς να καταλάβει πρώτα τη ζωή του και μετά να σχεδιάσει το σπίτι που της ταιριάζει. Κι εγώ μάλλον συνεχίζω ακόμη να την καταλαβαίνω.
Τι θεωρείς αυθεντικό στις μέρες μας;
Αυθεντικό θεωρώ αυτό που δεν προσποιείται ότι είναι κάτι άλλο.
Δεν είναι αναγκαστικά το πρωτότυπο, το ανέγγιχτο, το αμόλυντο ή το «παραδοσιακό». Ένα παλιό κτίριο μπορεί να έχει αλλάξει πολλές φορές και να παραμένει αυθεντικό, εφόσον οι αλλαγές του δεν προσπαθούν να σβήσουν όσα έχει ζήσει. Αντίστοιχα, ένα εντελώς νέο σπίτι μπορεί να είναι αυθεντικό όταν έχει πραγματική σχέση με τον τόπο, τους ανθρώπους και τη ζωή για την οποία σχεδιάστηκε.
Όλοι δεχόμαστε επιρροές. Το ζήτημα δεν είναι να προσποιούμαστε ότι οι ιδέες μας γεννήθηκαν σε κάποιο αποστειρωμένο κενό. Είναι να μεταβολίζουμε αυτά που έχουμε δει και να τα κάνουμε δικά μας.
Η αυθεντικότητα δεν είναι καθαρότητα. Είναι μια μορφή συνέπειας ανάμεσα σε αυτό που είσαι, σε αυτό που έχεις ζήσει και σε αυτό που επιλέγεις να δείξεις. Είναι να μην κρύβεις τις αλλαγές, τις επιρροές, τις ατέλειες και τις αντιφάσεις σου.
Στην αρχιτεκτονική, όπως και στους ανθρώπους, το αυθεντικό δεν είναι εκείνο που παραμένει αμετάβλητο. Είναι εκείνο που αλλάζει χωρίς να χάνει τη δυνατότητα να αναγνωρίζει τον εαυτό του.
Photo Production Mia Dorier
Photography Mirto Iatropoulou
Set Styling Sissy Rousaki
