Αρχικά μίλησε μας για τα highlights της διαδρομής σου, ποια είναι τα σημαντικά σου βήματα που σε έφεραν εδώ που βρίσκεσαι σήμερα
Τα βήματα που με έφεραν ως εδώ δεν έχουν να κάνουν τόσο με μια διαδοχή επιτυχιών, όσο με μια διαρκή ανάγκη να καταλάβω τι είναι πραγματικά η φωτογραφία και η τέχνη για μένα. Στην πορεία, μέσα από εκθέσεις, διεθνείς διακρίσεις, ταξίδια και συναντήσεις με διαφορετικούς ανθρώπους και πολιτισμούς, άρχισα να καταλαβαίνω ότι αυτό που αναζητούσα δεν ήταν απλώς μια καλή εικόνα. Ήταν εκείνη η στιγμή που κάτι πραγματικό, μοναδικό και ανεπανάληπτο περνά μπροστά από τον φακό και σε αναγκάζει να σταθείς.
Αργότερα βρήκα στον Roland Barthes λέξεις για κάτι που ήδη ένιωθα: το απόλυτο Μερικό, την υπέρτατη Τυχαιότητα, τη mathesis singularis τη γνώση του μοναδικού. Γι’ αυτό και δεν βλέπω την πορεία μου σαν μια ευθεία γραμμή επιτυχιών, αλλά σαν μια αλυσίδα συναντήσεων με εικόνες, ανθρώπους και στιγμές που άλλαξαν λίγο λίγο τον τρόπο που βλέπω.
Το story της ανακάλυψης μιας δημιουργικής προοπτικής στην φωτογραφία πως γεννήθηκε η πρώτη ιδέα και πως διαμορφώθηκε με το πέρασμα του χρόνου
Η αγάπη για τη φωτογραφία και, εν γένει, για τη δημιουργία γεννήθηκε από μια ανάγκη που είχα από πολύ νωρίς: να μην καταγράφω απλώς αυτό που έβλεπα, αλλά να αναζητώ κάτι πίσω από την προφανή απεικόνιση. Με γοήτευε η ιδέα ότι μια εικόνα μπορεί να λειτουργεί σαν μια μικρή, ανοιχτή ιστορία, αφήνοντας χώρο στον θεατή να τοποθετήσει τη δική του μνήμη, το δικό του συναίσθημα, τη δική του ερμηνεία.
Με τον καιρό, αυτή η ανάγκη ωρίμασε μέσα από τη λογοτεχνία, τον κινηματογράφο και την τέχνη. Άρχισα να ψάχνω όλο και πιο επίμονα αυτό που κρύβεται πίσω από το ορατό: τη σιωπή, την απουσία, το πέρασμα του χρόνου. Έτσι, η φωτογραφία έπαψε να είναι για μένα μια απάντηση και μετατράπηκε σε έναν τρόπο να κάνω ερωτήσεις.
Με ποιον τρόπο θεωρείς ότι η αισθητική σου εξελίσσεται
H αισθητική είναι ο τρόπος που αντιλαμβάνεσαι τον κόσμο κι αυτός αναπόφευκτα αλλάζει μαζί σου. Τρέφεται από τα βιώματά μας, τις εμπειρίες, τις χαρές και τις λύπες μας, από όσα χάσαμε, όσα αφήσαμε πίσω και όσα επιλέξαμε να κρατήσουμε. Ακόμη και από τις σιωπές που μαζεύουμε μεγαλώνοντας. Στη δική μου δουλειά νιώθω πως όσο περνούν τα χρόνια αφαιρώ αντί να προσθέτω. Ψάχνω λιγότερο το «ωραίο» και περισσότερο αυτό που αφήνει ένα ίχνος. Με ενδιαφέρει η ατέλεια, η απουσία, αυτό που μένει έξω απ’ το κάδρο και αφήνει τον θεατή να συμπληρώσει μόνος του την ιστορία. Ίσως η ωριμότητα στην τέχνη να ξεκινά τη στιγμή που σταματάς να προσπαθείς να δείξεις τα πάντα ή να εντυπωσιάσεις και αρχίζεις, απλώς, να μετουσιώνεις σε τέχνη αυτό που κουβαλάς μέσα σου.
Ποια νοιώθεις πως είναι τα σημαντικότερα επιτεύγματα σου;
Αν έπρεπε να ξεχωρίσω δύο σταθμούς της πορείας μου, θα ήταν η παρουσία της δουλειάς μου στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, στις Βρυξέλλες και στο Στρασβούργο, καθώς και η συμμετοχή στο Xposure International Photography Festival στη Σάρτζα, ως η μόνη Κύπρια φωτογράφος που συμμετείχε στη διοργάνωση. Είναι δύο εμπειρίες πολύ διαφορετικές μεταξύ τους, αλλά εξίσου σημαντικές για μένα, καθώς έφεραν τη δουλειά μου έξω από τα όρια της Κύπρου και μπροστά σε ένα πραγματικά διεθνές κοινό.
Πέρα, όμως, από τις διακρίσεις και τις διεθνείς παρουσίες, το σημαντικότερο επίτευγμα για μένα παραμένει το γεγονός ότι, μέσα στα χρόνια, κατάφερα να διαμορφώσω τη δική μου καλλιτεχνική γλώσσα· έναν τρόπο να βλέπω και να αφηγούμαι που με εκφράζει πραγματικά.
Και όταν μια εικόνα μου καταφέρνει να αγγίξει έναν άνθρωπο, να του γεννήσει ένα συναίσθημα ή απλώς να τον κάνει να σταθεί για λίγο περισσότερο απέναντί της, αυτό εξακολουθεί να είναι για μένα η μεγαλύτερη επιτυχία.
Αποτυπώνεις την Ελλάδα και τους ανθρώπους της με έναν τρόπο μοναδικό. Υπάρχει η αυθόρμητη φωτογραφία που αποτυπώνει την αυθεντικότητα μιας στιγμής και η φωτογραφία που μοιάζει με στημένα σκηνικό θεάτρου. Τι προτιμάς και πως λειτουργείς σε κάθε περίπτωση
Με ενδιαφέρουν και οι δύο πλευρές. Στην αυθόρμητη φωτογραφία λειτουργώ περισσότερο με το ένστικτο. Με γοητεύει μια στιγμή που συμβαίνει και αμέσως χάνεται.Από την άλλη, αγαπώ και την επεξεργασμένη φωτογραφία, όπου συνδυάζω εικόνες για να δημιουργήσω κάτι που υπάρχει πρώτα στη φαντασία μου. Πολλές φορές αυτές οι εικόνες γεννιούνται μέσα από τη λογοτεχνία, την ποίηση ή τον κινηματογράφο, αλλά και από προσωπικούς προβληματισμούς, σκέψεις ή ερωτήματα που με απασχολούν και θέλω να μεταφέρω μέσα από την εικόνα. Ο ένας τρόπος αφηγείται αυτό που συνέβη· ο άλλος, αυτό που θα μπορούσε να είχε συμβεί.
Πόσο έχει αλλάξει το ΑΙ τον τρόπο που δουλεύεις. Το άψογο αποτέλεσμα της τελειότητας είναι κάτι αποδεκτό στη δουλειά σου και πως το επιτυγχάνεις;
Η τεχνολογία είναι πλέον μέρος της ζωής μας, είτε μας αρέσει είτε όχι, και η τέχνη δεν θα μπορούσε να μείνει ανεπηρέαστη. Η επεξεργασμένη φωτογραφία υπήρχε στη δουλειά μου πολύ πριν από την τεχνητή νοημοσύνη. Αυτό που άλλαξε σήμερα είναι ότι κάποια πράγματα μπορούν να γίνουν πιο εύκολα και πιο γρήγορα.
Παρόλα αυτά, το εργαλείο από μόνο του δεν δημιουργεί την εικόνα. Χρειάζεται γνώση, αισθητική και, κυρίως, να ξέρεις τι θέλεις να δημιουργήσεις και πότε να σταματήσεις. Δεν με ενδιαφέρει ιδιαίτερα η απόλυτη τελειότητα πολλές φορές η ατέλεια είναι αυτή που κάνει μια εικόνα ανθρώπινη. Το AI για μένα είναι ένα ακόμη εργαλείο, όχι ο δημιουργός.
Συμμετέχεις σε διεθνείς διοργανώσεις και τι εισπράττεις από το παγκόσμιο κοινό σε σχέση με το έργο σου Πόσο διαφορετικά είναι τα δεδομένα στην Ελλάδα.
Οι διεθνείς διοργανώσεις είναι πάντα σημαντικές, κυρίως γιατί βλέπεις πώς το έργο σου επικοινωνεί με ανθρώπους διαφορετικής κουλτούρας και αισθητικής. Είναι πολύ όμορφο να διαπιστώνεις ότι μια εικόνα μπορεί να ξεπεράσει τη γλώσσα και τον τόπο όπου δημιουργήθηκε. Αν και Κύπρια, μπορώ να πω ότι εδώ και χρόνια έχω πολύ καλές εμπειρίες από την Ελλάδα, τόσο σε επίπεδο συνεργασιών όσο και προβολής από αθηναϊκά μέσα, και το εκτιμώ ιδιαίτερα. Στην Κύπρο το καλλιτεχνικό πλαίσιο είναι μικρότερο και λειτουργεί αναπόφευκτα με διαφορετικούς όρους. Προσωπικά, έχω μάθει να κοιτάζω προς τα έξω και να αφήνω το έργο μου να βρίσκει το κοινό και τον χώρο όπου μπορεί πραγματικά να επικοινωνήσει.
Τι νέο έχει να διηγηθεί η νέα σου δουλειά και τι υπάρχει στα άμεσα σχέδιά σου
Αυτή την περίοδο βρίσκομαι σε μια αρκετά δημιουργική φάση, με νέες εικόνες και ιδέες που εξελίσσονται παράλληλα. Ένα από τα σημαντικότερα επόμενα βήματα είναι το πρώτο φωτογραφικό μου βιβλίο, που προέκυψε μέσα από μια πολύ ενδιαφέρουσα πρόταση συνεργασίας με γαλλικό εκδοτικό οίκο και αναμένεται προς το τέλος της χρονιάς ή στις αρχές του 2027.
Είναι ένα project που με ενθουσιάζει ιδιαίτερα, γιατί ένα βιβλίο σού επιτρέπει να αφηγηθείς μια ιστορία διαφορετικά· οι εικόνες παύουν να λειτουργούν μόνες τους και αρχίζουν να συνομιλούν μεταξύ τους. Παράλληλα, υπάρχουν και κάποιες ακόμη συνεργασίες στα σκαριά, για τις οποίες προτιμώ να μιλήσω όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή.
Τι θα ήθελες να δημιουργήσεις, ένα dream project
Θα ήθελα να δημιουργήσω ένα φωτογραφικό άλμπουμ για ανθρώπους που συνήθως μένουν στο περιθώριο του βλέμματός μας· καθημερινούς, ξεχασμένους ανθρώπους, χωρίς ιδιαίτερη φωνή ή προβολή, που δίνουν τον δικό τους αγώνα επιβίωσης. Με γοητεύει αυτή η πλευρά της φωτογραφίας, όπως με γοητεύει και στη δουλειά της Diane Arbus: αυτή η στροφή του βλέμματος προς ανθρώπους που η κοινωνία συχνά προσπερνά. Θα ήθελα, όμως, να τους προσεγγίσω μέσα από τη δική μου ματιά και να αφηγηθώ τις μικρές τους ιστορίες με ειλικρίνεια και αξιοπρέπεια. Γιατί κάποιες φορές ξεχνάμε τι σημαίνει πραγματικά «πετυχημένος άνθρωπος» και καταλήγουμε να θαυμάζουμε τους λάθος ανθρώπους.
Οι φωτογράφοι της καρδιάς σου και γιατί τους επιλέγεις
Η Vivian Maier. Με συγκινεί όσο λίγοι. Όλα εκείνα τα αρνητικά που φύλαγε σε κουτιά, οι φωτογραφίες που δεν είδε ποτέ τυπωμένες, η ζωή της που κύλησε σχεδόν αόρατη… Υπάρχει κάτι τόσο καθαρό, τόσο ανιδιοτελώς καλλιτεχνικό σε αυτή την αφάνεια. Σαν να φωτογράφιζε μόνο και μόνο για να δει καλύτερα τον κόσμο.
Η Diane Arbus είναι από τις φωτογράφους που έχω μέσα μου βαθιά. Δεν φοβόταν να κοιτάξει εκεί όπου οι περισσότεροι γύριζαν το κεφάλι. Με ενδιαφέρει ακριβώς αυτή η τόλμη του βλέμματος.Ο Cartier-Bresson είχε κάτι σχεδόν μαγικό. Σαν να άκουγε τον παλμό του δρόμου και να πατούσε το κουμπί ακριβώς τη στιγμή που όλα ευθυγραμμίζονταν. Η «αποφασιστική στιγμή» δεν ήταν απλώς τεχνική γι’ αυτόν· ήταν τρόπος ύπαρξης. Θα πρόσθετα τον Robert Frank, με εκείνο το βλέμμα που έκανε την Αμερική να φαίνεται ταυτόχρονα οικεία και ξένη, και τον Νίκο Αλιάγα, που με μια σχεδόν τρυφερή ματιά αποκαλύπτει μια Ελλάδα κρυφή, μακριά από τα φώτα και τα κλισέ· μια Ελλάδα που ανασαίνει στις σκιές των δρόμων και στα πρόσωπα των απλών ανθρώπων. Τρεις, πέντε, όσοι κι αν είναι, στο τέλος αυτό που με συγκινεί είναι το ίδιο: ένας άνθρωπος που βρήκε τον δικό του τρόπο να κοιτάζει. Κι αυτό είναι σπάνιο.
Είμαστε αυτά που επιλέγουμε;
Σε μεγάλο βαθμό, ναι. Δεν επιλέγουμε πάντα όσα μας συμβαίνουν, επιλέγουμε όμως τι θα κάνουμε με αυτά. Νομίζω ότι τελικά μας καθορίζουν περισσότερο οι μικρές, καθημερινές επιλογές μας : τι υπερασπιζόμαστε, τι ανεχόμαστε, από τι απομακρυνόμαστε, πώς επιλέγουμε να εξελιχθούμε και πού αποφασίζουμε να μείνουμε.
Και ίσως είμαστε εξίσου όλα εκείνα που επιλέξαμε να αφήσουμε πίσω. Γιατί κάθε επιλογή είναι ταυτόχρονα και μια μικρή παραίτηση από μια άλλη εκδοχή του εαυτού μας.
Το τελευταίο πράγμα που αγόρασες και γιατί το διάλεξες
Μια συγκεκριμένη δερμάτινη πολυθρόνα που είχα ξεχωρίσει και ήθελα εδώ και χρόνια. Την έβαλα δίπλα στη βιβλιοθήκη μου, εκεί ακριβώς που τη φανταζόμουν. Το διάβασμα είναι για μένα μια μικρή ιεροτελεστία, μια στιγμή που αποσυνδέομαι πραγματικά από όλα.
Το καλύτερο βιβλίο που διάβασες τελευταία
Το «Ως στρουθίον μονάζον επί δώματος» του Γιάννη Τσαρούχη, που ξαναδιάβασα αυτές τις διακοπές. Ακόμη και ο τίτλος του, δανεισμένος από τον Ψαλμό 101, είναι μια εξαιρετικά δυνατή ποιητική εικόνα μοναξιάς και, ίσως στα δικά μου μάτια, της μοναξιάς που συχνά συνοδεύει τη δημιουργία. Ο Τσαρούχης είναι για μένα μια μορφή που με εμπνέει βαθιά, όχι μόνο ως ζωγράφος αλλά και για τον τρόπο που σκεφτόταν και μιλούσε για την τέχνη, την ελληνικότητα, την ομορφιά και τη ζωή.
Είναι από εκείνα τα βιβλία στα οποία επιστρέφεις σε διαφορετικές περιόδους της ζωής σου και ανακαλύπτεις κάθε φορά κάτι που παλαιότερα δεν είχες προσέξει. Το συστήνω ανεπιφύλακτα.
Ένα αντικείμενο που δεν θα ήθελες να αποχωριστείς ποτέ
Την πρώτη μου φωτογραφική μηχανή. Όχι από νοσταλγία για την ίδια, αλλά για τις στιγμές που έχει αποθηκεύσει μέσα της. Είναι συνδεδεμένη με εκείνη την πρώτη, σχεδόν αθώα περίοδο που ανακάλυπτα ότι το να κοιτάζεις δεν σημαίνει απαραίτητα και ότι βλέπεις.
Πιστεύω πως κάποια αντικείμενα κρατούν εκδοχές του εαυτού μας που δεν υπάρχουν πια.
Ο artist που αγαπάς και θέλεις να αποκτήσεις έργο του
Έχω μεγάλη αγάπη για τον Γιάννη Γαΐτη. Με γοητεύει η φαινομενική απλότητα της εικαστικής του γλώσσας και ο τρόπος που, μέσα από τα χαρακτηριστικά «ανθρωπάκια» του, σχολίασε τη μαζικότητα, την ομοιομορφία και τη μοναξιά του σύγχρονου ανθρώπου.
Προς το παρόν έχω μια μεταξοτυπία του, αλλά θα ήθελα κάποια στιγμή να αποκτήσω ένα έργο του είτε πίνακα είτε ξυλοκατασκευή.
Σε μια άλλη ζωή θα ήθελες να ήσουν
Ίσως ψυχίατρος. Με γοητεύει πολύ η ανθρώπινη ψυχολογία. Παρατηρώ τους ανθρώπους, τις συμπεριφορές, τις αντιφάσεις τους, όσα λένε αλλά, κυρίως, όσα δεν λένε. Ίσως τελικά να υπάρχει ένα κοινό σημείο με τη φωτογραφία: και στις δύο περιπτώσεις με γοητεύει η προσπάθεια να δεις λίγο πιο πέρα από αυτό που φαίνεται.
Είναι η Τέχνη και η δημιουργία γενικότερα ένας δρόμος για να γινόμαστε καλύτεροι άνθρωποι;
Ναι, μπορεί υπό όρους.
Η δημιουργία σε βάζει αντιμέτωπο με κάτι που δεν υπάρχει ακόμη. Σε αναγκάζει να οργανώσεις το χάος, να αντέξεις την αποτυχία, να αμφισβητήσεις όσα θεωρούσες δεδομένα και, κάποιες φορές, να κοιτάξεις πέρα από τον εαυτό σου. Η αριστοτελική έννοια της κάθαρσης πάντα με γοήτευε ακριβώς γι’ αυτό. Η τέχνη μάς επιτρέπει να έρθουμε αντιμέτωποι με τον φόβο, τον πόνο, την απώλεια, ακόμη και με το ανθρώπινο μεγαλείο, μέσα από την εμπειρία κάποιου άλλου. Με αυτή την έννοια, μπορεί να λειτουργήσει σαν ένα είδος προσομοίωσης της ανθρώπινης εμπειρίας και να καλλιεργήσει την ενσυναίσθηση.
Ωστόσο, τίποτα δεν είναι εγγυημένο. Υπήρξαν σπουδαίοι δημιουργοί που δεν υπήρξαν σπουδαίοι άνθρωποι. Η τέχνη μπορεί να γίνει ακόμη και καθρέφτης ναρκισσισμού. Το κρίσιμο, τελικά, είναι αν σε ανοίγει προς τον κόσμο ή αν σε κλείνει περισσότερο μέσα στον εαυτό σου.
Το μουσείο και το έργο που σου έκλεψε την καρδιά
Το Kunsthistorisches Museum στη Βιέννη και, συγκεκριμένα, «Ο Πύργος της Βαβέλ» του Pieter Bruegel του Πρεσβύτερου. Δεν είναι για μένα απλώς ένας πίνακας. Είναι μια ολόκληρη αφήγηση για την ανθρώπινη φιλοδοξία, την ύβρη και τη ματαιότητα. Όσο περισσότερο τον κοιτάζεις, τόσο περισσότερο χάνεσαι μέσα στη λεπτομέρειά του, ενώ ταυτόχρονα γνωρίζεις ήδη την κατάληξη αυτής της τεράστιας ανθρώπινης κατασκευής. Αυτή η αντίθεση ανάμεσα στο μεγαλείο και την αναπόφευκτη αποτυχία του είναι που με σταματά κάθε φορά.
Δώσε μας τον δικό σου ορισμό για την ομορφιά
Η ομορφιά για μένα είναι αυτό που σε σταματά χωρίς να στο ζητήσει. Δεν είναι απαραίτητα συμμετρία, φως ή αρμονία. Είναι η στιγμή που κάτι ένα πρόσωπο, ένα τοπίο, μια κίνηση σε αναγκάζει να κοιτάξεις ξανά, γιατί νιώθεις ότι κρύβει κάτι που δεν μπορείς να συλλάβεις μόνο με τα μάτια. Κάποιες φορές η ομορφιά είναι άβολη. Μπορεί ακόμη και να μοιάζει σχεδόν άσχημη στην αρχή. Έχει όμως μια ένταση που δεν μπορείς να αγνοήσεις. Σαν να σου λέει: «Εδώ είμαι. Κοίτα με σωστά αυτή τη φορά». Αυτό είναι για μένα ομορφιά. Όχι αυτό που σε κάνει να πεις «τι ωραίο», αλλά αυτό που σε κάνει να σωπάσεις.
Τι θεωρείς αυθεντικό στις μέρες μας;
Αυθεντικό θεωρώ ό,τι δεν έχει ανάγκη να αποδείξει ότι είναι αυθεντικό. Σε μια εποχή υπερβολικής έκθεσης, εικόνας και διαρκούς επιβεβαίωσης, ίσως το πιο αυθεντικό είναι αυτό που εξακολουθεί να υπάρχει ακόμη κι όταν δεν το κοιτάζει κανείς. Αυτό που δεν σκηνοθετείται, δεν προσαρμόζεται σε αυτό που περιμένουν οι άλλοι να δουν και δεν δημιουργείται με μοναδικό σκοπό να αρέσει.
Είναι ο άνθρωπος που παραμένει συνεπής σε αυτό που είναι, χωρίς να κατασκευάζει μια πιο «ελκυστική» εκδοχή του εαυτού του. Δύσκολο, ναι αλλά για μένα φοβερά γοητευτικό. Είναι η σιωπή που δεν χρειάζεται να γεμίσει, η ατέλεια που δεν χρειάζεται να κρυφτεί, η δημιουργία που προκύπτει από πραγματική ανάγκη έκφρασης και όχι από την ανάγκη επιβεβαίωσης.
Ίσως γι’ αυτό το αυθεντικό σήμερα να είναι σχεδόν αντιεμπορικό. Όταν όμως το συναντάς, το αναγνωρίζεις αμέσως.
Δεν φωνάζει, δεν προσπαθεί να πείσει. Απλώς υπάρχει.
