Monique, μίλησέ μας για τη ζωή σου, για το πώς γεννήθηκε και εξελίχθηκε η δημιουργική σου πορεία στην κεραμική και για το πώς τελικά βρέθηκες στην Πάρο και ανέπτυξες αυτή τη βαθιά σύνδεση με το νησί.
Μεγαλώνοντας στη Νέα Αγγλία, πάντα δημιουργούσα πράγματα με τα χέρια μου. Η καθοριστική στιγμή ήρθε όταν ήμουν δεκαέξι ετών και είδα, σε ένα φεστιβάλ χειροτεχνίας, κάποιον να δημιουργεί αγγεία στον τροχό. Ήταν μαγικό και εκείνη τη στιγμή κατάλαβα ότι η κεραμική θα γινόταν το έργο της ζωής μου.
Στη συνέχεια σπούδασα τεχνολογία κεραμικής, χημεία, κατασκευή καμινιών και τεχνικές κεραμικής, προτού ταξιδέψω στην Πάρο το 1977 για να παρακολουθήσω μαθήματα στο Aegean Center for the Fine Arts. Η παραμονή μου υποτίθεται ότι θα διαρκούσε δύο μήνες.
Είμαι ακόμη εδώ.
Αυτό που ξεκίνησε ως μια σύντομη εκπαιδευτική εμπειρία έγινε το θεμέλιο της ζωής μου. Μαζί με τον πατέρα των παιδιών μου και με τη βοήθεια μιας μικρής κρατικής επιχορήγησης, ιδρύσαμε την Yria Ceramics. Ήμασταν νέοι, παθιασμένοι και αποφασισμένοι να δημιουργήσουμε κάτι ουσιαστικό μέσα από τη δουλειά μας.
Με τα χρόνια, η σχέση μου με την κεραμική συνέχισε να εξελίσσεται. Οι τεχνικές γνώσεις που απέκτησα ως φοιτήτρια ήταν μόνο η αρχή. Ακόμη και μετά από σχεδόν πενήντα χρόνια, παραμένω περίεργη και πρόθυμη να μαθαίνω. Πέρυσι, για παράδειγμα, πέρασα έναν μήνα στη Νότια Κορέα, μαθητεύοντας δίπλα στον master potter Kwak Kyungtae. Εμπειρίες σαν κι αυτή μου θυμίζουν ότι το να παραμένεις μαθητής είναι ένα από τα μεγαλύτερα προνόμια μιας δημιουργικής ζωής.
Η Πάρος είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με αυτή τη διαδρομή. Το νησί μάς υποδέχτηκε, μας ενέπνευσε και μας έδωσε την ευκαιρία να δημιουργήσουμε τόσο μια ζωή όσο και ένα εργαστήριο. Πολλά από όσα έχει γίνει η Yria Ceramics έχουν τις ρίζες τους στο τοπίο, το φως και το πνεύμα αυτού του τόπου. Νιώθω βαθιά ευγνώμων στους ανθρώπους της Πάρου και στο ίδιο το νησί για όλα όσα μου έχουν προσφέρει όλα αυτά τα χρόνια.
Έχεις δημιουργήσει μαζί με την κόρη σου, Ramona, ένα από τα πιο δημιουργικά studios με έμπνευση το ελληνικό πνεύμα. Ποια είναι τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν τη δουλειά σας και κάνουν την Yria Ceramics πραγματικά μοναδική;
Στην καρδιά της Yria Ceramics βρίσκεται μια ιστορία συνέχειας και εξέλιξης από γενιά σε γενιά.
Η δημιουργική διαδρομή της κόρης μου, Ramona, ξεκίνησε στο εργαστήριο σχεδόν από τη στιγμή που έμαθε να περπατά. Σε ηλικία μόλις έξι ετών καθόταν ήδη στον τροχό, περιτριγυρισμένη από πηλό, καμίνια, εργαλεία και τον καθημερινό ρυθμό της δημιουργίας. Η δημιουργικότητα δεν ήταν ποτέ κάτι ξεχωριστό από τη ζωή· ήταν απλώς το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγάλωσε.
Αργότερα σπούδασε Industrial Design, με εξειδίκευση στην κεραμική, στο Central Saint Martins του Λονδίνου. Στα δεκαέξι της είχε ήδη το ένα πόδι σταθερά μέσα στην επιχείρηση, όμως επέστρεψε με το δικό της όραμα, τις δικές της γνώσεις και τις δικές της φιλοδοξίες. Σήμερα είναι master mould maker και έχει αναπτύξει τις δικές της συλλογές από πορσελάνη μέσα στην Yria Ceramics, δημιουργώντας bespoke μπομπονιέρες γάμου και βάπτισης για γιορτές και εκδηλώσεις σε όλη την Ελλάδα.
Ενώ η δική μου δουλειά ήταν πάντα βαθιά ριζωμένη στο χειροποίητο αγγείο στον τροχό — γήινο, λειτουργικό και στενά συνδεδεμένο με την παραδοσιακή κεραμική πρακτική — η Ramona προσεγγίζει την κεραμική από μια διαφορετική οπτική. Η δουλειά της είναι έντονα design-driven, συχνά custom-made για μεμονωμένους πελάτες και δημιουργείται σε προσεκτικά σχεδιασμένες σειρές. Έφερε στο studio μια σύγχρονη σχεδιαστική γλώσσα και έναν νέο τρόπο σκέψης, διευρύνοντας το τι μπορεί να είναι η Yria Ceramics.
Μία από τις μεγαλύτερες χαρές της ζωής μου είναι να τη βλέπω να αναλαμβάνει πρωταγωνιστικό ρόλο στην επιχείρηση. Κατά κάποιον τρόπο, οι ρόλοι έχουν αντιστραφεί. Κάποτε ήμουν εγώ η δασκάλα της· τώρα συχνά νιώθω ότι είμαι η βοηθός της — και το λέω ως το μεγαλύτερο κομπλιμέντο.
Αυτό που με κάνει ιδιαίτερα περήφανη είναι ότι δεν προσπάθησε ποτέ να μιμηθεί ούτε τη δική μου δουλειά ούτε του πατέρα της. Αντίθετα, σεβάστηκε τις βάσεις που είχαν δημιουργηθεί πριν από εκείνη, ενώ παράλληλα διαμόρφωσε τη δική της ξεχωριστή δημιουργική ταυτότητα. Αυτή η ισορροπία ανάμεσα στη συνέχεια και την εξέλιξη είναι, πιστεύω, αυτό που κρατά μια δημιουργική επιχείρηση ζωντανή.
Σήμερα, η Yria Ceramics δεν είναι πλέον απλώς η δική μου ιστορία· είναι η δική μας ιστορία. Και, αν είμαστε τυχερές, ίσως κάποια μέρα γίνει η ιστορία και μιας τρίτης γενιάς. Τα πεντάχρονα δίδυμα της Ramona περνούν ήδη χρόνο στο studio, όπως ακριβώς έκανε κάποτε και εκείνη. Και ποιος ξέρει; Ίσως το επόμενο κεφάλαιο να γράφεται ήδη, αθόρυβα.
Φέτος συμπληρώνονται 49 χρόνια Yria Ceramics. Πώς νιώθεις για αυτό το ορόσημο, πώς το γιορτάζετε και ποιο είναι το επόμενο κεφάλαιο για την Yria Ceramics;
Το γεγονός ότι συμπληρώνουμε 49 χρόνια Yria Ceramics με γεμίζει με βαθιά ευγνωμοσύνη. Όταν ιδρύσαμε το studio, ήμασταν νέοι, παθιασμένοι και επικεντρωμένοι στο επόμενο ψήσιμο, στην επόμενη σεζόν, στην επόμενη πρόκληση. Ποτέ δεν φανταζόμασταν ότι δημιουργούσαμε κάτι που θα υπήρχε ακόμη σχεδόν πέντε δεκαετίες αργότερα.
Αυτό που μου δίνει τη μεγαλύτερη ικανοποίηση δεν είναι η διάρκεια αυτή καθαυτή, αλλά οι άνθρωποι, οι σχέσεις και οι εμπειρίες που διαμόρφωσαν αυτή τη διαδρομή. Μέσα από την κεραμική είχα το προνόμιο να γνωρίσω ξεχωριστούς ανθρώπους, να μάθω από διαφορετικούς πολιτισμούς και να περάσω μια ολόκληρη ζωή κάνοντας κάτι που πραγματικά αγαπώ.
Αντί να κοιτάζω πίσω, προτιμώ να κοιτάζω μπροστά. Το να βλέπω τη Ramona να αναλαμβάνει πρωταγωνιστικό ρόλο στην επιχείρηση και να φέρνει το δικό της όραμα στην Yria Ceramics είναι ίσως το πιο σημαντικό ορόσημο από όλα. Μου δίνει την πεποίθηση ότι το studio θα συνεχίσει να εξελίσσεται, παραμένοντας παράλληλα πιστό στις ρίζες του.
Όσο για τον εορτασμό, πιστεύω ότι ο καλύτερος τρόπος για να γιορτάσουμε είναι απλώς να συνεχίσουμε να κάνουμε καθημερινά αυτό που αγαπάμε. Φυσικά, θα γιορτάσουμε την επέτειο με την οικογένεια, τους φίλους και τους ανθρώπους που μας έχουν στηρίξει όλα αυτά τα χρόνια, γιατί η Yria Ceramics δεν θα υπήρχε χωρίς εκείνους.
Το επόμενο βήμα είναι το ίδιο όπως ήταν πάντα: να παραμένουμε περίεργοι, να συνεχίζουμε να μαθαίνουμε και να δημιουργούμε. Μετά από 49 χρόνια, εξακολουθώ να ενθουσιάζομαι από τις δυνατότητες του πηλού και ελπίζω αυτό το συναίσθημα να μη χαθεί ποτέ.
Ποια είναι τα δώρα που σου έχει χαρίσει η ωριμότητα;
Η ωριμότητα με δίδαξε ότι οι πράξεις και οι αποφάσεις μας γίνονται σταδιακά η ιστορία μας. Έμαθα ότι με όραμα, επιμονή και σκληρή δουλειά μπορούμε να πετύχουμε πολύ περισσότερα απ’ όσα φανταζόμαστε.
Με δίδαξε επίσης την υπομονή. Πολλά από τα πράγματα που αξίζουν χρειάζονται χρόνο για να αναπτυχθούν — μια επιχείρηση, μια τέχνη, μια οικογένεια ή μια ζωή. Κοιτάζοντας πίσω, νιώθω ευγνωμοσύνη όχι μόνο για όσα έχω καταφέρει, αλλά και για όλα όσα έμαθα στην πορεία.
Πάνω απ’ όλα, η ωριμότητα με δίδαξε να παραμένω περίεργη και ανοιχτή στη γνώση. Ακόμη και μετά από όλα αυτά τα χρόνια, εξακολουθώ να πιστεύω ότι υπάρχει πάντα κάτι καινούργιο να ανακαλύψω.
Με ποιον τρόπο αισθάνεσαι ότι έχει εξελιχθεί η αισθητική σου όλα αυτά τα χρόνια;
Η αισθητική μου συνεχίζει να εξελίσσεται με τον ίδιο τρόπο που εξελισσόταν πάντα: μέσα από την περιέργεια, την πρακτική, τη σκληρή δουλειά και την παραμονή μου ανοιχτή σε νέες ιδέες.
Μετά από σχεδόν πενήντα χρόνια δουλειάς με τον πηλό, εξακολουθώ να αισθάνομαι ότι έχω τόσα πολλά να μάθω. Κάθε εμπειρία, κάθε ταξίδι, κάθε συζήτηση με έναν άλλο καλλιτέχνη έχει τη δυνατότητα να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνομαι τη φόρμα, την αναλογία, την υφή και τη λειτουργικότητα. Η πρόσφατη παραμονή μου στη Νότια Κορέα είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ακόμη και μετά από δεκαετίες εμπειρίας, επέστρεψα στο σπίτι γεμάτη έμπνευση και με μια νέα οπτική.
Ταυτόχρονα, πιστεύω ότι είναι σημαντικό να παραμένουμε πιστοί στη δική μας διαδρομή. Η εξέλιξη δεν σημαίνει ότι εγκαταλείπουμε όσα προηγήθηκαν· σημαίνει ότι χτίζουμε πάνω σε αυτά. Η δουλειά μου συνεχίζει να αλλάζει, αλλά παραμένει πάντα ριζωμένη στις ίδιες αξίες που με έφεραν αρχικά κοντά στην κεραμική: την απλότητα, την ειλικρίνεια της φόρμας, την υψηλή τεχνική και τον βαθύ σεβασμό προς το ίδιο το υλικό.
Πώς ανταποκρίνεται το έργο σου στο διεθνές κοινό και πόσο διαφορετικά είναι τα δεδομένα στην Ελλάδα;
Από την αρχή, ήμασταν τυχεροί γιατί επισκέπτες από όλο τον κόσμο ανακάλυπταν το studio μας στην Πάρο, αγόραζαν τα έργα μας και τα έπαιρναν μαζί τους πίσω στην πατρίδα τους. Με τα χρόνια, τα κεραμικά μας ταξίδεψαν πολύ πιο μακριά απ’ όσο θα μπορούσαμε ποτέ να φανταστούμε.
Ένα πράγμα που έχω παρατηρήσει είναι ότι σε πολλές χώρες υπάρχει ιδιαίτερα έντονη εκτίμηση για τη δεξιοτεχνία και το χειροποίητο αντικείμενο. Σε χώρες όπως η Ιαπωνία και η Νότια Κορέα, για παράδειγμα, υπάρχει βαθύς πολιτισμικός σεβασμός προς τον δημιουργό, τη διαδικασία και την ομορφιά ενός αντικειμένου που έχει διαμορφωθεί από ανθρώπινα χέρια. Είναι κάτι που θαυμάζω ιδιαίτερα.
Η Ελλάδα έχει μια διαφορετική σχέση με τη χειροτεχνία. Παρότι υπάρχει σίγουρα εκτίμηση για το χειροποίητο, δεν εκφράζεται πάντα με τον ίδιο τρόπο. Η Ελλάδα διαθέτει τόσο πλούσια καλλιτεχνική και πολιτιστική κληρονομιά, ώστε η σύγχρονη χειροτεχνία να συνυπάρχει μέσα σε ένα πολύ ευρύ δημιουργικό τοπίο. Ενθαρρυντικά, πιστεύω ότι υπάρχει μια αυξανόμενη εκτίμηση για τη δεξιοτεχνία, ιδιαίτερα ανάμεσα στις νεότερες γενιές, που εκτιμούν όλο και περισσότερο την αυθεντικότητα, την ποιότητα και την ιστορία που κρύβεται πίσω από ένα αντικείμενο.
Αυτό που με συγκινεί περισσότερο, είτε στην Ελλάδα είτε στο εξωτερικό, είναι όταν κάποιος συνδέεται συναισθηματικά με ένα έργο. Το μεγαλύτερο κομπλιμέντο είναι να γνωρίζω ότι ένα αντικείμενο που δημιουργήθηκε στο studio μας γίνεται μέρος της καθημερινότητας κάποιου άλλου και αποκτά για εκείνον νόημα, πολύ καιρό αφότου έχει φύγει από την Πάρο.
Ποιοι είναι οι designers της καρδιάς σου και τι είναι αυτό που σε γοητεύει στη δουλειά τους;
Δύο από τους αγαπημένους μου designers είναι ο Philippe Starck και ο Gio Ponti. Αυτό που θαυμάζω περισσότερο είναι ότι και οι δύο συνδυάζουν μια υπέροχη αίσθηση χιούμορ με μεγάλη σοβαρότητα. Υπάρχει πνεύμα στον τρόπο με τον οποίο σκέφτονται, στα αντικείμενα που δημιουργούν και στους κόσμους που φαντάζονται, όμως η δουλειά τους δεν χάνει ποτέ την επαφή της με τη λειτουργικότητα.
Για μένα, αυτή η ισορροπία ανάμεσα στο παιχνίδι και τον σκοπό είναι ένα από τα σημαντικότερα επιτεύγματα στον σχεδιασμό.
Είμαστε αυτά που επιλέγουμε;
Θα έλεγα πως ναι. Μπορεί να μην είμαστε πάντα ελεύθεροι να επιλέξουμε τις συνθήκες της ζωής μας, είμαστε όμως ελεύθεροι να επιλέξουμε πού θα στρέψουμε την προσοχή μας, τι θα θεωρήσουμε σημαντικό και με τι θα επιλέξουμε να περιβάλλουμε τον εαυτό μας. Με τον χρόνο, αυτές οι επιλογές γίνονται η ιστορία μας.
Ποιο είναι το τελευταίο πράγμα που αγόρασες και τι ήταν αυτό που σε έκανε να το επιλέξεις;
Το αντικείμενο με το οποίο δεν θα ήθελα ποτέ να αποχωριστώ είναι ένα moon jar που έφερα μαζί μου από τη Νότια Κορέα.
Τον περασμένο Νοέμβριο πέρασα έναν μήνα εκεί, μελετώντας τεχνικές κεραμικής στο studio του master potter Kwak Kyungtae. Στο τέλος της παραμονής μου, αγόρασα ένα από τα μεγάλα Moon Jars του και το έφερα μαζί μου στην Ελλάδα.
Αυτό που έφερα όμως στο σπίτι ήταν πολύ περισσότερο από ένα κεραμικό αγγείο. Το βάζο έχει γίνει ένα δοχείο αναμνήσεων: τις ατελείωτες ώρες στο studio, τις συζητήσεις που ξεπερνούσαν τα όρια της γλώσσας, τις στιγμές ανακάλυψης και μια βαθύτερη κατανόηση μιας κεραμικής παράδοσης που εκτιμώ και σέβομαι εδώ και πολλά χρόνια.
Είναι ένα αντικείμενο που αγαπώ όχι για την αξία του, αλλά για όλα όσα αντιπροσωπεύει: την περιέργεια, τη μάθηση, τη φιλία και το προνόμιο να συνεχίζεις να εξελίσσεσαι μέσα από την τέχνη σου.
Ποιο είναι το καλύτερο βιβλίο που έχεις διαβάσει τελευταία;
Ένα από τα αγαπημένα μου βιβλία είναι το The Hare with Amber Eyes του Edmund de Waal.
Ο de Waal δεν είναι μόνο ένας εξαιρετικός συγγραφέας, αλλά και ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους κεραμίστες που εργάζονται σήμερα. Ίσως αυτός να είναι ένας από τους λόγους που το βιβλίο με άγγιξε τόσο βαθιά. Κατανοεί τη δύναμη των αντικειμένων και τις ιστορίες που κουβαλούν μέσα στον χρόνο.
Το βιβλίο αφηγείται την ιστορία μιας συλλογής 264 ιαπωνικών netsuke, που κληρονομήθηκαν από την οικογένειά του, και μέσα από αυτά τα μικρά αντικείμενα ξετυλίγει μια συναρπαστική ιστορία που εκτείνεται σε γενιές, χώρες, πολιτισμούς και ιστορικές ανατροπές. Είναι ένα βιβλίο για την τέχνη, τη μνήμη, την απώλεια, την επιβίωση και τη διαχρονική σύνδεση ανάμεσα στους ανθρώπους και τα αντικείμενα που αγαπούν.
Ως κεραμίστρια, με συγκίνησε ιδιαίτερα η ιδέα ότι τα χειροποίητα αντικείμενα μπορούν να γίνουν σιωπηλοί μάρτυρες της ιστορίας. Συχνά πιστεύουμε ότι απλώς φτιάχνουμε αγγεία, όμως κάποιες φορές δημιουργούμε τις αναμνήσεις του μέλλοντος. Ο de Waal το αποτυπώνει αυτό υπέροχα.
Αν υπάρχει ένα μάθημα που έχω κρατήσει από περισσότερα από πενήντα χρόνια δουλειάς με τον πηλό, είναι ότι η περιέργεια κρατά ζωντανούς τόσο τους καλλιτέχνες όσο και τους ανθρώπους. Αυτή με οδήγησε από τη Νέα Αγγλία στην Πάρο, συνεχίζει να με ταξιδεύει σε όλο τον κόσμο αναζητώντας γνώση και με εμπνέει να μαθαίνω κάθε μέρα.
Για τη διαδρομή, τους ανθρώπους και τις ευκαιρίες που έφερε μαζί της, νιώθω βαθιά ευγνώμων.
