Στο gift shop των νέων Calder Gardens στη Φιλαδέλφεια, πουκάμισα του art-meets-fashion label Rome Pays Off, με εικόνες από τα πρώιμα συρμάτινα γλυπτά του Alexander Calder, μοιράζονται τα ράφια με ένα νέο coffee table book αξίας 140 δολαρίων, το Chess Knightmares. Το βιβλίο εξερευνά μια λιγότερο γνωστή πτυχή του καλλιτέχνη: τη δουλειά του στον σχεδιασμό μιας σκακιέρας και τις συνεργασίες του με τον Marcel Duchamp. Περιλαμβάνει ένα portfolio από τολμηρά σχέδια καθώς και εικόνες από το πρωτότυπο σετ σκακιού του Calder, σκαλισμένο σε ξύλο το 1944. Τα υπερβολικά μπλε και κόκκινα πιόνια του θα αναπαραχθούν και θα διατεθούν προς πώληση για πρώτη φορά.
Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς πώς θα έβλεπε ο Calder αυτά τα προϊόντα, που ταυτόχρονα τιμούν και εμπορευματοποιούν το έργο του. Υπήρξε, άλλωστε, ένας γίγαντας της τέχνης του 20ού αιώνα: πρωτοπόρος της αφαίρεσης, συχνά θεωρούμενος εφευρέτης του mobile, ζωγράφος, περφόρμερ και γλύπτης, του οποίου τα μνημειακά δημόσια έργα έγιναν σκηνικό της αστικής ζωής στις δεκαετίες του ’60 και του ’70.
Ο Calder εργαζόταν μόνος στο στούντιό του, χωρίς βοηθούς· μόνο στα μεγαλύτερα γλυπτά του είχε παραγωγική υποστήριξη. Δημιούργησε περίπου 1.800 μοναδικά κοσμήματα, αλλά απέρριψε προτάσεις από τους Tiffany και Cartier για την ανάπτυξη μιας σειράς. «Του γινόταν συνεχώς προτάσεις», λέει ο εγγονός του, Alexander S.C. Rower, πρόεδρος του Calder Foundation. «Έλεγε: “Αν δεν είναι φτιαγμένο από τα χέρια μου, δεν με ενδιαφέρει.”» Παρ’ όλα αυτά, ο Calder ήξερε να εκτιμά μια καλή στιγμή προβολής. Τη δεκαετία του ’70 κάλυψε ένα αεροσκάφος της Braniff με τα στροβιλιστικά αφηρημένα μοτίβα του —η εταιρεία το ονόμασε Flying Colors— και ζωγράφισε ένα αγωνιστικό αυτοκίνητο για την BMW, εγκαινιάζοντας το μακρόχρονο πρόγραμμα art cars της γερμανικής αυτοκινητοβιομηχανίας (με μετέπειτα συμμετοχές των Frank Stella, Andy Warhol και Jeff Koons, μεταξύ άλλων). Ο Calder απέφευγε τις συνεντεύξεις και συνήθως αρνιόταν να εξηγήσει το έργο του. «Το έργο μου δεν έχει νόημα», επέμενε ήδη από το 1931. Ήταν ένα πολιτιστικό είδωλο, αλλά και ένα αίνιγμα μέχρι το τέλος της ζωής του.
Σήμερα, όμως, πενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του το 1976, σε ηλικία 78 ετών, ένας από τους πιο ρηξικέλευθους, παραγωγικούς και ευρέως αναγνωρισμένους Αμερικανούς καλλιτέχνες του 20ού αιώνα βρίσκεται ξαφνικά παντού, ή ετοιμάζεται να βρεθεί. Πρόσφατα εμβληματικά ανοίγματα στη Φιλαδέλφεια και τη Νέα Υόρκη, καθώς και μια μεγάλη έκθεση που έρχεται την άνοιξη στο Fondation Louis Vuitton στο Παρίσι, προσκαλούν μια νέα γενιά να αναζητήσει νόημα ή τουλάχιστον σύνδεση στις κινητικές του μορφές. «Ο Calder είναι ένας καλλιτέχνης που νιώθεις ότι ήδη γνωρίζεις, κι όμως κάθε φορά που συναντάς το έργο του ανακαλύπτεις κάτι νέο», λέει ο Jean-Paul Claverie, μακροχρόνιος σύμβουλος του Bernard Arnault και συντελεστής του προγράμματος του Fondation Louis Vuitton. «Υπάρχει μια αίσθηση διαρκούς ανανέωσης που τον ωθεί συνεχώς προς το μέλλον».
Το Calder Gardens, που άνοιξε τον Σεπτέμβριο, είναι ένας γαλήνιος τόπος για να έρθει κανείς σε ουσιαστική επαφή με τον καλλιτέχνη στην πόλη όπου γεννήθηκε. Έτσι περιγράφει ο Rower το περίτεχνο pavilion–«κόσμημα» που σχεδίασαν οι Herzog & de Meuron —το οποίο φιλοξενεί μια μικρή, εναλλασσόμενη παρουσίαση έργων του Calder— καθώς και τις άγριες φυτεύσεις που το περιβάλλουν, σχεδιασμένες από τον Ολλανδό αρχιτέκτονα τοπίου Piet Oudolf, οι οποίες θα χρειαστούν μερικά χρόνια για να αναπτυχθούν πλήρως. «Ο σκοπός των Calder Gardens είναι να φέρει τον κόσμο πιο κοντά σε αυτό που προσπαθούσε να επικοινωνήσει ο παππούς μου, που είναι στην ουσία μια εσωστρεφής εμπειρία», λέει ο Rower. «Ένας τόπος ζωντανός και παλλόμενος, όπως το έργο του: εξελισσόμενος, σε κίνηση, ποτέ στατικός».
Τον Οκτώβριο, λίγο μετά την έναρξη λειτουργίας των Calder Gardens, το Whitney Museum of American Art στη Νέα Υόρκη εγκαινίασε την έκθεση «High Wire: Calder’s Circus at 100», τιμώντας τα εκατό χρόνια από τη δημιουργία ενός από τα πιο γνωστά έργα του Calder, του μινιατουρικού Cirque Calder, που ξεκίνησε στο Παρίσι το 1926 και έφτασε να περιλαμβάνει εκατοντάδες επιμέρους στοιχεία. Με το λιλιπούτειο καστ χαρακτήρων από φελλό, σύρμα, καουτσούκ, ύφασμα και σπάγκο, το τσίρκο ήταν φτιαγμένο για να παίζεται· ο ίδιος ο Calder έδινε παραστάσεις, σκυμμένος στο πάτωμα πάνω από τους κλόουν και τους ακροβάτες του. Το έργο αποτελεί κεντρικό κομμάτι της συλλογής του Whitney από το 1983, όταν αποκτήθηκε έπειτα από δημόσια εκστρατεία συγκέντρωσης χρημάτων, κατά την οποία η τότε πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου, Flora Miller Biddle, διέσχισε τη Madison Avenue καβάλα σε έναν ελέφαντα.
Η νέα έκθεση του Whitney τοποθετεί τον Calder ως νεαρό καλλιτέχνη στο Παρίσι, που προσπαθεί να χαράξει την πορεία του. Μαζί με κινηματογραφικά πλάνα, παρουσιάζονται σκίτσα, χειροτυπωμένες προσκλήσεις και άλλο αρχειακό υλικό που αναδεικνύει το ευρύ ενδιαφέρον του για τον κόσμο του τσίρκου. «Θέλουμε να βοηθήσουμε τον κόσμο να κάνει αυτές τις συνδέσεις, να τοποθετήσει πραγματικά το τσίρκο του Calder ως ριζοσπαστική περφόρμανς», λέει η Jennie Goldstein, συν-επιμελήτρια της έκθεσης. «Στη δεκαετία του 1920, η περφόρμανς δεν ήταν είδος σύγχρονης τέχνης — κι όμως εκείνος δημιουργούσε αυτό το έργο για άλλους καλλιτέχνες και ανθρώπους του χώρου».
Παράλληλα με την έκθεση του Whitney, που διαρκεί έως τον Μάρτιο, η σχεδιάστρια Emily Adams Bode Aujla δημιούργησε μια limited-edition capsule συλλογή, διαθέσιμη στο πωλητήριο του μουσείου και στις μπουτίκ Bode. Καρφίτσες παραπέμπουν στη Fanni, τη χορεύτρια της κοιλιάς, και στο λιοντάρι από το νούμερο του θηριοδαμαστή του Calder. Υπάρχει ένα πουκάμισο με κουμπιά, κεντημένο με αντίκες ανθάκια μιλινερί, πλεκτές φούστες και κουτιά εμπνευσμένα από τις βαλίτσες στις οποίες ο Calder συνήθιζε να πακετάρει το κινητό του τσίρκο. «Σκέφτηκα ότι σίγουρα μπορώ να κάνω ένα T-shirt — αυτό είναι προφανώς σημαντικό για ένα museum gift shop», λέει η σχεδιάστρια. «Αλλά ήθελα επίσης να δημιουργήσω κάτι που να μοιάζει πιο ξεχωριστό, σαν ένα ενθύμιο που παίρνεις μαζί σου φεύγοντας από την εμπειρία».
Ο εορτασμός του Calder συνεχίζεται τον Ιανουάριο, με την παρουσίαση του BMW art car του, με αφορμή τα 50 χρόνια του, στη Rétromobile, την έκθεση κλασικών αυτοκινήτων στο Παρίσι. Η αναδρομική έκθεση του Fondation Louis Vuitton, που συμπίπτει με τα εκατό χρόνια από την άφιξη του Calder στη Γαλλία το καλοκαίρι του 1926 —όταν διέσχισε τον Ατλαντικό από τη Νέα Υόρκη με ένα βρετανικό φορτηγό πλοίο, σε ηλικία 28 ετών— ανοίγει στις 16 Απριλίου. Θα καταλάβει ολόκληρο το κυματιστό κτήριο του Frank Gehry, παρουσιάζοντας περίπου 300 έργα.
Όταν ο Gehry σχεδίαζε το κτήριο, συχνά φανταζόταν μέσα του το έργο του Calder. «Ήταν σχεδόν σαν αστείο ή σαν όνειρο να λέμε: “Αυτός ο χώρος φτιάχτηκε για τον Calder, αυτοί οι όγκοι είναι για τον Calder, αυτή η αρχιτεκτονική θα μπει σε διάλογο με τον Calder”», λέει ο Claverie, που συνεργάστηκε με τον Gehry στο πρότζεκτ. «Την επόμενη χρονιά, αυτό θα γίνει πραγματικότητα».
Το Fondation θα προσκαλέσει χορευτές να ανταποκριθούν στο έργο του Calder, παρουσιάζοντας περφόρμανς μέσα στο μουσείο. Το Cirque Calder θα ταξιδέψει στο Παρίσι, μαζί με πολλά σπάνια έργα, ανάμεσά τους και μια αίθουσα με τις «Constellations», τα λεπτεπίλεπτα ξύλινα γλυπτά που δημιούργησε όταν το μέταλλο ήταν δυσεύρετο κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Θα παρουσιαστούν επίσης κοσμήματα του Calder και φωτογραφίες του καλλιτέχνη από διάσημους φίλους του, όπως ο Man Ray και ο Henri Cartier-Bresson. Ένα τμήμα της έκθεσης θα επικεντρώνεται σε μία μόνο χρονιά, το 1933, όταν ο Calder επέστρεψε στη Νέα Υόρκη, παρουσιάζοντας το έργο του δίπλα σε εκείνο καλλιτεχνών του παρισινού του κύκλου, όπως οι Jean Arp, Fernand Léger και Joan Miró.
