Αρχικά μίλησε μας για τα highlights της διαδρομής σου, ποια είναι τα σημαντικά σου βήματα που σε έφεραν εδώ που βρίσκεσαι σήμερα.
Η διαδρομή μου δεν ήταν γραμμική ούτε σχεδιασμένη από την αρχή. Έχω αλλάξει μονοπάτια και έχω περπατήσει δρόμους που ποτέ δεν ήξερα πως θα βρεθούν μπροστά μου. Είμαι περίεργη, μου αρέσει να μαθαίνω καινούργια πράγματα, ενθουσιάζομαι, δουλεύω με πάθος. Είκοσι χρόνια πριν δεν θα φανταζόμουν καν ότι η κεραμική θα παίξει κάποιο ρόλο στη ζωή μου, αλλά και δέκα χρόνια πριν να με ρωτούσες πάλι σαν χόμπι την έβλεπα. Το 2020 άνοιξα το Sealed Earth με την λογική ενός ανθρώπου που θέλει να δημιουργήσει κεραμικό έργο και να το δείξει. Αλλά που? Δεν υπήρχε τίποτα. Όταν ξεκίνησα να κάνω εκθέσεις στο Sealed Earth, τότε κατάλαβα το ενδιαφέρον, το κενό και την ανάγκη. Η μπιενάλε κεραμικής ήρθε να καλύψει αυτή την ανάγκη. Όχι επειδή ήθελα να οργανώσω ένα μεγάλο γεγονός, αλλά επειδή ήθελα να δημιουργήσω τις συνθήκες για να συμβεί κάτι που έλειπε, κάτι που και εμένα προσωπικά σαν δημιουργό, θα μου άρεσε να συμμετέχω.
Αν κοιτάξω πίσω σήμερα, δεν βλέπω τόσο σταθμούς όσο ανθρώπους, συνεργασίες και στιγμές που με μεγάλωσαν. Αυτό είναι το πιο όμορφο κομμάτι της διαδρομής μου.
Ξεκινάει η δεύτερη Biennale Κεραμικής στη Ρόδο, που είναι ένα δικό σου δημιούργημα. Ποιο ήταν το μεγάλο στοίχημα που κερδήθηκε και πως νιώθεις που έχεις δημιουργήσει έναν θεσμό πια.
Αισθάνομαι καλά… όσο με αφήνουν οι έννοιες μιας τέτοιας διοργάνωσης. Είμαστε λίγες μέρες πριν τα εγκαίνια και το στρες κορυφώνεται, οπότε αυτή τη στιγμή λειτουργώ περισσότερο σαν παραγωγός, συντονίστρια, πυροσβέστης και λιγότερο σαν άνθρωπος που κάθεται να συνειδητοποιήσει τι ακριβώς συμβαίνει.
Το μεγαλύτερο στοίχημα, όμως, δεν έχει κερδηθεί ακόμα. Είναι μόλις η δεύτερη Μπιενάλε. Ονειρεύομαι πολύ ψηλά. Προχωράω βήμα βήμα και ο στόχος συνεχώς μετακινείται.
Έχω μεγαλώσει σε ένα σπίτι όπου μου έμαθαν ότι τα όνειρα δεν έχουν όρια και ότι πρέπει να βάζεις στόχους μεγαλύτερους από αυτό που θεωρείς εφικτό, γιατί έτσι έχεις το περιθώριο να κάνεις τις απαραίτητες εκπτώσεις χωρίς να επηρεάζεται το τελικό αποτέλεσμα.
Δεν αισθάνομαι ότι έχουμε δημιουργήσει έναν θεσμό· αισθάνομαι ότι τον χτίζουμε.
Ποιο είναι το αφήγημα της νέας Biennale και τι νέο υπάρχει στην ατζέντα της
Η φετινή Biennale έχει τίτλο Where the Day Starts και γεννήθηκε από τη Ρόδο. Του τόπου που βλέπει 3 ηπείρους, και που λόγω θέσης και προσβασιμότητας ήταν και είναι σημείο έλξης, διεκδίκησης, μετακίνησης, ανθρώπων και ιστοριών. Η Μεσόγειος και ο Ήλιος είναι ότι μας ενώνει με όλους τους γύρω λαούς και ότι φωτίζει τη διαφορετικότητα μας. Αυτό που εκφράζουν οι πιο πολλοί από τους καλλιτέχνες είναι τρόπους να συνυπάρχουμε.
Φέτος μεγαλώνουμε αρκετά και έχουμε μια πιο σύνθετη δομή συμμετοχών, με καλλιτέχνες που προέκυψαν από ανοιχτή πρόσκληση αλλά και προσκεκλημένους δημιουργούς που ήρθαν σε συνεργασίες με γκαλερί και ιδρύματα. Αυτό οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στις επιμελήτριες. Η Anissa Touati και η Σταματία Δημητρακοπούλου έφεραν ένα πολύ ουσιαστικό άνοιγμα προς τον διεθνή χώρο της τέχνης, εισάγοντας νέες σχέσεις, νέους τρόπους σκέψης και νέες συνεργασίες που διεύρυναν σημαντικά το πεδίο της διοργάνωσης. Παράλληλα, η Biennale συνεχίζει να χτίζει πάνω στις σχέσεις και το δίκτυο που αναπτύσσουμε τα τελευταία χρόνια. Νομίζω ότι φέτος καταφέραμε να δημιουργήσουμε μια πολύ όμορφη ισορροπία ανάμεσα σε ανθρώπους που ήρθαν μέσα από τις επιμελήτριες και άλλους που ήρθαν μέσα από τις δικές μου διαδρομές και σχέσεις.
Επιπλέον, σε συνεργασία με την Εφορία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου, η έκθεση αναπτύσσεται σε πέντε διαφορετικούς χώρους μέσα στη Μεσαιωνική πόλη της Ρόδου και συνοδεύεται από ένα πολύ ουσιαστικό παράλληλο πρόγραμμα με περφορμανς, σεμινάρια, ομιλίες, συναντήσεις και εκπαιδευτικά προγράμματα για τους επισκέπτες και την τοπική κοινωνία.
Και κάτι που μας κάνει πολύ περήφανους, πολύ είναι ότι ήδη βλέπουμε πολύ μεγάλο ενδιαφέρον από διεθνή μέσα. Όχι μόνο για την Biennale, αλλά για το γεγονός ότι η σύγχρονη κεραμική αποκτά επιτέλους τον χώρο που της αξίζει μέσα στον διεθνή διάλογο της σύγχρονης τέχνης.
Μίλησε μας για τους καλλιτέχνες που συμμετέχουν, τι ιδιαιτερότητες υπάρχουν και τι ξεχωρίζεις γενικότερα
Αυτό που έχει διαφορά από την προηγούμενη έκδοση είναι πως πολλοί περισσότεροι από τους καλλιτέχνες δείχνουν την κεραμική σαν γλώσσα. Με συγκινεί που έχουμε ανθρώπους από διαφορετικές χώρες, γενιές, καλλιτεχνικές αφετηρίες και τρόπους να αντιλαμβάνονται την κεραμική. Υπάρχουν δημιουργοί που προέρχονται από τον χώρο της σύγχρονης τέχνης, άλλοι που έρχονται από πιο υβριδικές πρακτικές, κάποιοι που κινούνται ανάμεσα στην αρχιτεκτονική, το design και τη χειροτεχνία, και εκείνοι που παραμένουν βαθιά συνδεδεμένοι με το ίδιο το υλικό. Υπάρχουν έργα πολύ προσωπικά, έργα που λειτουργούν σαν εξομολογήσεις, αλλά και έργα που ανοίγουν μεγαλύτερες συζητήσεις γύρω από την ταυτότητα, τη ενέργεια, την ειρήνη και την οικολογία. Επίσης η συνύπαρξη ανθρώπων που προέκυψαν από το open call και προσκεκλημένων καλλιτεχνών δημιουργεί μια ισορροπία ανάμεσα στην ανακάλυψη και στον διάλογο με ήδη καθιερωμένες φωνές.
Η επιμελητική ομάδα και η κριτική επιτροπή υπήρξε ο καταλυτικός παράγοντας για να προκύψει ένα τέτοιο αποτέλεσμα. Είναι άνθρωποι που έφεραν διαφορετικές ματιές, διαφορετικά δίκτυα και έναν πολύ ουσιαστικό διάλογο γύρω από το τι σημαίνει σήμερα σύγχρονη κεραμική.
Ποιες είναι οι συνεργασίες που έμειναν σταθερές και ποιες καινούριες διανθίζουν τη νέα Biennale
Το πιο όμορφο πράγμα όταν μια διοργάνωση περνά στη δεύτερη έκδοσή της είναι να βλέπεις ποιοι άνθρωποι και οργανισμοί επέλεξαν να συνεχίσουν να περπατούν μαζί σου. Για μένα αυτό είναι η μεγαλύτερη ένδειξη εμπιστοσύνης και αυτό που μου δίνει δύναμη και την μεγαλύτερη επιβεβαίωση.
Είμαστε μια μικρή ομάδα και αυτό σημαίνει ότι ο καθένας μας κουβαλάει πραγματικά ένα μεγάλο κομμάτι της διοργάνωσης. Η Ελένη Λόζου (Artist Liason), ο Άρις Πέτρου (Exhibition Architecture) με την ομάδα του και ο Δημήτρης Παπάζογλου (Visual identity) με τη δική του είναι άνθρωποι που από την πρώτη διοργάνωση στηρίζουν ουσιαστικά τους καλλιτέχνες, την έκθεση και συνολικά την ταυτότητα της Biennale. H ομάδα μου από το Sealed Earth, Μαριλίνα Γιαννάτου και Νάσια Παυλίδου, στηρίζουν αδιάλειπτα την διοργάνωση και εμένα προσωπικά. Η Ήβη Δικαίου, που έχει αναλάβει τις συνέργειες και τις χορηγίες, είναι ο άνθρωπος που φροντίζει όσοι μας εμπιστεύονται και μας στηρίζουν να νιώθουν ότι αποτελούν πραγματικό μέρος αυτής της διαδρομής.
Ταυτόχρονα, φέτος η διοργάνωση άνοιξε πολύ περισσότερο. Έχουμε νέες συνεργασίες με επιμελήτριες, γκαλερί, ιδρύματα, πανεπιστημιακούς φορείς και ανθρώπους της τέχνης που στηρίζουν όχι μόνο τη συμμετοχή των καλλιτεχνών αλλά και σε κάποιες περιπτώσεις την ίδια την παραγωγή των έργων τους.
Η νέα προσθήκη στην ομάδα είναι ο Ιάκωβος Σαχίνης, που ανέλαβε τον συντονισμό του έργου και ήρθε να λειτουργήσει σαν ένας ενωτικός κρίκος ανάμεσά μας. Και αυτό είναι πολύτιμο όταν είσαι μικρή ομάδα αλλά δουλεύεις σαν να είσαι πολύ μεγαλύτερη.
Κάθε νέα Μπιενάλε διαμορφώνεται μέσα από τους ανθρώπους και τους τοπικούς φορείς που την αγκαλιάζουν. Ειδικά στην περίπτωσή μας, όπου μέχρι σήμερα επιλέγουμε να αναπτύσσουμε την έκθεση μέσα σε αρχαιολογικούς και ιστορικούς χώρους, μια σταθερή αλλά κάθε φορά καινούργια σχέση είναι αυτή με το Υπουργείο Πολιτισμού και τις κατά τόπους Εφορείες Αρχαιοτήτων.
Φέτος έχουμε την τιμή να συνεργαζόμαστε με την κ. Ελένη Φαρμακίδου και την Εφορεία Αρχαιοτήτων Δωδεκανήσου, καθώς και με μια εξαιρετική ομάδα αρχαιολόγων που συμμετέχουν ενεργά στην υλοποίηση της Μπιενάλε, τη Νατάσσα Ψαρολογάκη, την Ευαγγελία Δήμα, την Αγγελική Κοσμά και τις ομάδες τους. Αυτές οι συνεργασίες είναι πολύ σημαντικές, γιατί επιτρέπουν τον διάλογο γύρω από το πώς η σύγχρονη κεραμική μπορεί να συνυπάρξει με την ιστορία, με σεβασμό αλλά και με έναν τρόπο ζωντανό και ουσιαστικό.
Πως έγινε η επιλογή του νησιού και τι ξεχωριστό προσφέρει.
Θα ήθελα να γνωρίσω όλα τα ελληνικά νησιά μέσα από τη Μπιενάλε. Για το καθένα να μπορέσουμε να πούμε μια διαφορετική ιστορία μέσα από τη σύγχρονη κεραμική. Να αναδείξουμε τις ιδιαιτερότητές του, την ιστορία του, τις μνήμες, τους ανθρώπους του, την ομορφιά του. Αυτή είναι η ιδέα της νομαδικής διοργάνωσης.
Η Biennale όμως βρίσκεται ακόμη στην αρχή της και έχει ανάγκη από στήριξη, πρακτική, θεσμική και ανθρώπινη. Και αυτή τη στιγμή αυτή τη στήριξη μπορούν να την προσφέρουν πιο εύκολα μεγαλύτερα νησιά.
Η Ρόδος, πέρα από την τεράστια ιστορία, τον πολιτισμό και τις αφηγήσεις που προσφέρει, είναι ένα μεγάλο, εξωστρεφές και κοσμοπολίτικο νησί που μπορεί να υποστηρίξει ουσιαστικά μια διεθνή διοργάνωση. Έχει τις υποδομές, έχει ανθρώπους που πιστεύουν στον πολιτισμό, αλλά και μια ταυτότητα πολυδιάστατη. Η Ρόδος είναι ένας τόπος συνάντησης πολιτισμών, θρησκειών, γλωσσών και αισθητικών, και ακριβώς αυτή η πολυφωνία είναι η φιλοσοφία της Biennale.
Ελπίζω όμως σταδιακά να φτάσουμε σε ένα σημείο όπου η ίδια η Biennale θα είναι αρκετά δυνατή ώστε να μπορεί να στηρίξει μικρότερα νησιά και να λειτουργήσει αντίστροφα. Να μην επιλέγουμε μόνο τόπους που μπορούν να φιλοξενήσουν τη διοργάνωση, αλλά να πηγαίνουμε σε τόπους που έχουν ανάγκη από αυτήν. Αυτό θα είναι η πραγματική επιτυχία.
Τι είναι αυτό που δεν πρέπει να χάσει κανείς στη BCK της Ρόδου
Τα εγκαίνια! Τα εγκαίνια έχουν πάντα μια ιδιαίτερη ενέργεια γιατί είναι η στιγμή που όλοι καλλιτέχνες, επιμελήτριες, συνεργάτες, κάτοικοι και επισκέπτες, συναντιούνται για πρώτη φορά μέσα στους χώρους και βλέπουν το έργο να ζωντανεύει.
Από εκεί και πέρα, θα έλεγα σίγουρα το εκπαιδευτικό πρόγραμμα. Έχουμε επενδύσει πολύ σε αυτό γιατί δεν μας ενδιαφέρει να φτιάξουμε μια έκθεση που απλώς θα τη δει κανείς και θα φύγει. Θέλουμε να δημιουργήσουμε εμπειρίες, να ανοίξουμε συζητήσεις και να αφήσουμε κάτι στην τοπική κοινωνία.
Και τέλος, γιατί και αυτό είναι μέρος της εμπειρίας, δεν πρέπει να χάσει κανείς το closing party. Γιατί μετά από μήνες δουλειάς, συναντήσεων και ανταλλαγών, εκεί είναι η στιγμή που όλοι χαλαρώνουν, γιορτάζουν και καταλαβαίνουν ότι η Biennale είναι πάνω απ’ όλα μια κοινότητα ανθρώπων που όλοι μαζί κατάφεραν κάτι όμορφο.
Έχοντας την κεραμική σαν τον βασικό άξονα της δουλειάς σου εδώ και χρόνια, θεωρείς ότι την υπηρετείς με άλλο τρόπο πια και τι έχεις κερδίσει σαν άνθρωπος
Αυτό που έχω κερδίσει περισσότερο δεν είναι η καταξίωση αλλά οι σχέσεις, οι γνώσεις και η αίσθηση ότι μπορείς να δημιουργήσεις κάτι που να υπάρχει πέρα από εσένα.
Φέτος συμμετείχα για πρώτη φορά στο Ceramic Brussels με το Sealed Earth και αυτό ήταν ένα σημαντικό βήμα για εμένα. Έχω ήδη βάλει στόχο το 2027, που δεν θα έχουμε Biennale, να μπορέσουμε να παρουσιάσουμε περισσότερους ‘Έλληνες καλλιτέχνες σε περισσότερες από μία διεθνείς διοργανώσεις και fairs στην Ευρώπη.
Και ναι, σήμερα υπηρετώ την κεραμική με έναν εντελώς διαφορετικό τρόπο από όταν ξεκίνησα. Ήταν μια πολύ συνειδητή απόφαση να αφιερωθώ στη δημιουργία του πλαισίου μέσα στο οποίο άλλοι άνθρωποι μπορούν να εκτεθούν, να εξελιχθούν, να συναντηθούν. Ίσως κάποια στιγμή στο μέλλον επιλέξω να επιστρέψω πιο ενεργά στη δική μου καλλιτεχνική πρακτική αλλά για να είμαι ειλικρινής, η οργάνωση, η επιμέλεια, η διαχείριση και το χτίσιμο ιδεών και κοινοτήτων είναι κάτι αισθάνομαι πολύ πιο κοντά μου επαγγελματικά. Η ενασχόληση μου με τον πηλό με αγγίζει συναισθηματικά, και κάνει καλό στην ψυχή μου. Μου επιτρέπει να εκφράζομαι χωρίς κανόνες και κάθε φορά που πιάνω πηλό, ξεχνιέμαι στον υπέροχο κόσμο του. Αυτό δεν θέλω να το χάσω με τίποτα.
Τι είναι αυτό που ακουμπάει την καρδιά σου περισσότερο έχοντας ήδη περάσει από τη δημιουργική διαδικασία της περσινής χρονιάς.
Αυτό που μου ακουμπάει περισσότερο την καρδιά είναι να βλέπω ότι κάτι μένει πίσω.
Την πρώτη χρονιά δεν ήξερα αν αυτό που φανταζόμουν είχε πραγματικά χώρο να υπάρξει. Όταν όμως άρχισα να βλέπω ανθρώπους να γνωρίζονται μέσα από τη Biennale, καλλιτέχνες να αποκτούν νέες συνεργασίες, ανθρώπους να επιστρέφουν και να ρωτούν πότε θα γίνει η επόμενη, τότε κατάλαβα ότι κάτι αρχίζει να ριζώνει.
Η περσινή χρονιά έπαιξε αντίστοιχα σημαντικό ρόλο γιατί επιστρέψαμε στη Σαντορίνη και ξεκινήσαμε να χτίζουμε τη σχέση μας με τη Ρόδο μέσα από ένα πρόγραμμα εκθέσεων αλλά και μέσα από ένα πρόγραμμα επαγγελματικής ανάπτυξης για καλλιτέχνες. Αυτό έφερε μια πολύ ουσιαστική αλλαγή στις σχέσεις μας με τα νησιά και τους ανθρώπους εκεί.
Και ίσως το πιο συγκινητικό από όλα είναι ότι αρχίζω να βλέπω πως αυτό που ξεκίνησε σαν μια προσωπική ανάγκη, έγινε κάτι συλλογικό. Και αυτό είναι ίσως η πιο όμορφη μορφή εξέλιξης που μπορεί να έχει μια ιδέα.
Με ποιον τρόπο θεωρείς ότι η αισθητική σου εξελίσσεται
Νομίζω ότι όσο μεγαλώνω, η αισθητική μου γίνεται λιγότερο διακοσμητική.
Πιο παλιά αναζητούσα περισσότερο την τελειότητα, την καθαρότητα, την αρμονία. Σήμερα με συγκινούν περισσότερο οι ιστορίες και η πρόθεση και λιγότερο η εικόνα από μόνη της.
Παρατηρώ επίσης ότι η ματιά μου έχει γίνει πιο ανοιχτή. Μέσα από τη δουλειά με τόσους διαφορετικούς καλλιτέχνες, χώρες και πρακτικές, έχω μάθει να εκτιμώ πράγματα που ίσως παλιότερα δεν θα καταλάβαινα ή δεν θα επέλεγα αισθητικά.
Τι άλλο θα ήθελες να δημιουργήσεις, ένα dream project
Πριν λίγα χρόνια, αν μου έλεγες ότι θα δημιουργούσαμε μια διεθνή Biennale αφιερωμένη στη σύγχρονη κεραμική στην Ελλάδα, θα μου φαινόταν υπερβολικά μεγάλο για να το πιστέψω. Αλλά έχω μάθει ότι όταν φτάνεις έναν στόχο, πολύ γρήγορα εμφανίζεται ο επόμενος.
Θα ήθελα να δω τη Biennale να μεγαλώνει, να ταξιδέψει σε περισσότερα νησιά, να αποκτήσει πραγματικό διεθνές αποτύπωμα και κάποια στιγμή να μπορεί η ίδια να στηρίζει καλλιτέχνες, παραγωγές και μικρότερες τοπικές κοινότητες.
Θα ήθελα να δώσω περισσότερο χώρο στο Sealed Earth να ανοίξει προς την Ευρώπη και να συνεχίσω να χτίζω γέφυρες ανάμεσα στην τέχνη, την κεραμική και τους ανθρώπους.
Ταυτόχρονα, πολύ σύντομα ανοίγει και ένα καινούργιο Project στη Στοά Αρσακείου, με μια άλλη αγαπημένη ομάδα ανθρώπων, κάτι που με ενθουσιάζει ιδιαίτερα γιατί με βγάζει από τη ζώνη άνεσής μου και με φέρνει σε έναν νέο δημιουργικό διάλογο.
Οπότε ίσως τελικά δεν έχω ένα μόνο dream project. Νομίζω ότι έχω μάθει να ζω μέσα στα όνειρά μου και να τους επιτρέπω να αλλάζουν μορφή.
Πες μας μια ιστορία που δεν θα ξεχάσεις ποτέ
Σου έχω πει τόσα ήδη… μήπως να αφήσω κάτι και για την επόμενη μας συνάντηση!
Αν πρέπει να πω κάτι, είναι ότι δεν ξεχνάω ποτέ τις στιγμές που κάτι που φαινόταν αδύνατο αρχίζει ξαφνικά να συμβαίνει. Εκείνη τη στιγμή που κοιτάς γύρω σου και συνειδητοποιείς ότι το σύμπαν ακούει. Αυτές οι στιγμές είναι που νιώθω ευγνώμων και που μου έρχονται στο μυαλό όταν όλα δείχνουν δύσκολα ή δυσοίωνα.
2nd Biennale of Contemporary Keramics
Where the Day Starts
6 June – 31 October 2026
Rhodes, Greece
